Katedra Kościoła Starokatolickiego Mariawitów – Świątynia Miłosierdzia i Miłości w Płocku została wybudowana w latach 1911-1914 z inicjatywy Marii Franciszki Kozłowskiej. Poza kościołem w skład kompleksu budynków wchodzi także klasztor - siedziba władz Kościoła Starokatolickiego Mariawitów, który otacza ogród i rozległy park. Świątynię i klasztor wzniesiono w stylu neogotyku angielskiego na planie litery E (od strony Wisły) i litery F (od strony ulicy). 15 sierpnia 1914 r. odbyło się uroczyste poświęcenie świątyni. Katedrę wraz z klasztorem zaprojektował ówczesny biskup M. Michał Kowalski.

Mariawici nazywają ją często potocznie Świątynią lub katedrą, bowiem jest to jedyna mariawicka katedra w całej Polsce i najważniejsza świątynia Kościoła Starokatolickiego Mariawitów (kościołom mariawickim w Łodzi i Wiśniewie oraz w Paryżu, a dawnej w Budapeszcie – mimo że pełnią (lub pełniły) funkcje głównych świątyń diecezjalnych – nie nadano tytułu katedry).

Początki budowy katedry nie były łatwe. 27 maja 1911 r. odbyło się poświęcenie fundamentów pod budowę Świątyni i klasztoru, puszkę z aktem erekcyjnym zamurowano pod fundamentami prawej wieży. W przeddzień poświęcenia kamienia węgielnego właściwie nie było funduszy na budowę. W kasie zgromadzenia sióstr znajdowało się 50 rubli, za które Mateczka (tak nazywają Marię Franciszkę Kozłowską mariawici) postanowiła kupić 1000 cegieł. W dzień poświęcenia zebrano pierwsze dobrowolne datki na cele budowy. Udało się wówczas zebrać 800 rubli.

Katedra wznoszona była głównie z pieniężnych ofiar i wysiłkiem wiernych. Co dwa tygodnie kilkadziesiąt osób przybywało do pomocy w budowie z odległych parafii mariawickich, natomiast z parafii leżących bliżej Płocka dostarczano bezpłatnie produkty żywnościowe.

Inwestycją kierował abp Jan Maria Michał Kowalski przy pomocy duchownych mariawickich posiadających wykształcenie politechniczne: Klemensa Marii Filipa Feldmana, Wacława Marii Bartłomieja Przysieckiego i Feliksa Marii Mateusza Korwin-Szymanowskiego. Wszystkie szczegóły budowy uzgadniano z Marią Franciszką Kozłowską. Przy klasztorze, na polecenie Mateczki, urządzono ogrody: warzywny i kwiatowy.

Budowę ukończono latem 1914 r.; mimo wybuchu wojny 15 sierpnia tegoż roku odbyło się uroczyste jej poświęcenie.

Gmach płockiej Świątyni wraz z dwoma przyległymi budynkami klasztornymi został zbudowany na planie litery E, od pierwszej litery wyrazu Eucharystia. W obiekt włączono pomieszczenia dworku, wcześniejszego domu zakonnego Zgromadzenia Sióstr Mariawitek.

Sam kościół jest trójnawową bazyliką zbudowaną na planie prostokąta z wyższą nawą środkową. W prezbiterium znajduje się centralnie usytuowany ołtarz zbudowany w kształcie konfesji, ograniczony z dwóch stron gotyckimi stallami, a z trzeciej strony balaskami. Prezbiterium zwieńczone jest czworoboczną kopułą z licznymi gotyckimi świetlikami, dającymi naturalne światło na konfesję i całe prezbiterium. Na piętrze znajduje się trójdzielny chór, w części centralnej przeznaczony na organy. Liczne stiuki stanowią dodatkową ozdobę dyskretnego wystroju wewnętrznego. Nawy boczne oświetlają ostrołukowe okna. Wnętrze utrzymane jest w kolorach białym, kości słoniowej i złotym.

Zewnętrznie fasada katedry jest zwieńczona trzema gotyckimi wieżami, które zdobione są koronami. Środkowa wieża posiada trzy korony, boczne po jednej. Kopuła zaś przyozdobiona jest pokaźnych rozmiarów monstrancją, którą adorują cztery anioły, z których każdy ma po 1,2 m wysokości. Kopułę okala napis „Adorujmy Chrystusa Króla panującego nad narodami”.

Świątynia, klasztor i ogrodzenie utrzymane są w szarym kolorze, symbolizującym habit duchownych mariawickich. Liczne podcienia, ostrołukowe okna i drzwi nadają zespołowi świątynno-klasztornemu architektoniczną lekkość. W gmachu klasztornym trzy sale połączono ze świątynią i przeznaczono na trzy chóry sióstr: bogomyślnych, czynnych i służebnych. W stallach prezbiterium katedry biskupi, prezbiterzy i diakoni odmawiali brewiarz i sprawowali adoracje.

W centralnym miejscu świątyni znajduje się jeden biały ołtarz z pozłacanymi detalami. Złocone są też mosiężne lichtarze i kandelabry na ołtarzu. Nad ołtarzem znajduje się złocona konfesja, drewniane zwieńczenie oparte na czterech filarach. Wysoko na konfesji umieszczona jest tiara papieska i dwa skrzyżowane klucze. Umieszczenie tych symboli nad ołtarzem oznacza, że Kościół Starokatolicki Mariawitów najwyższą władzę oddaje Jezusowi Chrystusowi, który często jest wystawiany na ołtarzu w monstrancji podczas adoracji Przenajświętszego Sakramentu. Klucze symbolizują Miłosierdzie Boże. Ławy, podłogi, drzwi są wykonane z dębowego drewna. W nawie bocznej znajduje się jedyny obraz w katedrze – ikona Matki Bożej Nieustającej Pomocy.

W pomieszczeniu klasztornym, w którym mieszkała Maria Franciszka Kozłowska, urządzona jest Izba Pamięci, zwana Celką Mateczki, w której zgromadzone są pamiątki związane z Jej osobą. W podziemiach świątyni znajdują się groby: Marii Franciszki, bpa Romana Marii Jakuba Próchniewskiego, bpa Klemensa Marii Filipa Feldmana, bpa Wacława Marii Bartłomieja Przysieckiego oraz tablica upamiętniająca abpa Jana Marię Michała Kowalskiego, zamęczonego w hitlerowskim obozie koncentracyjnym w Dachau.

Katedra w Płocku jest jedynym sanktuarium mariawickim, do którego pielgrzymują starokatolicy z całej Europy. Najwięcej osób przyjeżdża na święto odpustowe – 15 sierpnia, jest to dzień Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny oraz rocznica poświęcenia Świątyni. Wielu pielgrzymów przybywa także na 2 sierpnia – uroczystość Matki Bożej Anielskiej i objawienia światu Dzieła Wielkiego Miłosierdzia oraz na 23 sierpnia – święto Krwi Przenajdroższej Pana Jezusa i Ofiary Mateczki. W Świątyni płockiej odbywają się zazwyczaj uroczystości konsekracyjne biskupów i inne uroczystości ogólnokościelne.

Po wojnie, około 1950 roku, zmieniono pokrycie dachu Świątyni – zdjęto dachówkę, a założono blachę. Później pomalowano katedrę wewnątrz.

W 1962 Ministerstwo Kultury i Sztuki zaliczyło świątynię i klasztor do zabytków architektonicznych. W latach 1966–1968 przeprowadzony był remont, w ramach którego wyremontowano wieże i kopułę, pokryto dach blachą cynkową, pomalowano wnętrze, odnowiono konfesję zawierającą wiele elementów pozłacanych, założono instalację radiofoniczną.

W latach 1992–1993 prowadzono prace remontowe na dachu świątyni i wieżach oraz pomalowano ją w środku i na zewnątrz. Niesolidne wykonanie tych prac spowodowało w krótkim czasie konieczność podjęcia ponownie generalnego remontu. Kolejne, bardzo rozległe prace remontowe miały miejsce latem 2002 r. Z kolei w roku 2003, w okresie letnim, kontynuowany był remont wież i wymiana pokrycia dachowego. Podjęte zostały też inne niezbędne prace remontowe.

W 2025 roku rozpoczęły się prace związane z odnowieniem elewacji całego kompleksu klasztornego. Dotychczasowo pozyskane środki pozwoliły na odświeżenie części środkowej budynku od ogrodu, a także kompleksowy remont znajdujących się tam schodów.

Warto zaznaczyć, że swój finansowy udział w pracach remontowych Świątyni ma między innymi Samorząd Województwa Mazowieckiego. W ramach programu „Mazowsze dla zabytków” udało się w Świątyni Miłosierdzia i Miłości wykonać instalację sygnalizacji pożaru SSP (wraz z budynkami klasztoru). Wartość dotacji sięgnęła 100 000 zł, a miała ona miejsce w roku 2021. Z kolei w roku 2024 Samorząd Mazowsza przeznaczył kwotę 94 176 zł na częściową wymianę stolarki okiennej.

Historia Mariawityzmu

Kościół Starokatolicki Mariawitów prawnie działa na terenie Polski i Francji. W 2017 r. liczył 22.849 wyznawców (w tym 27 duchownych) w 36 parafiach, głównie na Mazowszu. Siedzibą władz Kościoła jest Płock, gdzie rezyduje biskup naczelny.

Mariawityzm wyodrębnił się z polskiego Kościoła rzymskokatolickiego w 1906 r. Powodem secesji było niezaakceptowanie przez hierarchię polską i papieża w Rzymie działalności Zgromadzenia Kapłanów Mariawitów, które powstało na skutek objawienia Dzieła Wielkiego Miłosierdzia, jakie otrzymała siostra zakonna św. Maria Franciszka Kozłowska 2 sierpnia 1893 r. w Płocku (Maria Franciszka Kozłowska uważana jest przez mariawitów za błogosławioną oraz świętą; mariawici traktują te określenia na równi).

Nazwa mariawityzm pochodzi od łacińskich słów „Mariae vitam (imitantes)”, co w języku polskim oznacza „Maryi życie (naśladujący)”. Nazwa ta wyraża naśladowanie życia Matki Bożej, jej pokory, miłości, czystości i modlitwy. Pochodzenie nazwy jest, według Marii Franciszki, uznawanej przez mariawitów za świętą, nadprzyrodzone.

Po rozłamie z Kościołem rzymskokatolickim, społeczność mariawitów stała się Kościołem, przyjmując nazwę Kościół Katolicki Mariawitów, zmienioną w późniejszych latach na Staro-Katolicki Kościół Mariawitów, co było wyrazem przynależności do Kościołów starokatolickich zrzeszonych w Unii Utrechckiej. W wydanym w 1967 r. statucie dokonano zmiany nazwy na Kościół Starokatolicki Mariawitów. W języku potocznym dla rozróżnienia dwóch polskich nurtów w mariawityzmie stosuje się określenie denominacja płocka lub mariawityzm tradycyjny.

Warto pamiętać, że mariawityzm, wśród wyznań chrześcijańskich w Polsce, jako jedyny ma genezę czysto polską.

Fot. Dariusz Ossowski

* Artykuł sfinansowany ze środków Samorządu Województwa Mazowieckiego