Radzanowski spichlerz – od upadku do odrodzenia. Ostatni strażnik dworskiej historii

W centrum Radzanowa stoi cichy świadek minionych epok – murowany spichlerz z XIX wieku. To jeden z nielicznych zachowanych elementów dawnego zespołu dworskiego, który przez blisko sto lat był centrum życia gospodarczego i kulturalnego okolicy. Po samym dworze i zabudowaniach folwarcznych pozostały jedynie ślady w krajobrazie, wspomnienia starszych mieszkańców oraz strzępy historycznych zapisów. Dziś spichlerz jest ostatnią materialną pamiątką po czasach ziemiańskiej świetności Radzanowa.

Historia Radzanowa sięga jeszcze epoki staropolskiej. Jak podaje miejscowa parafia, wieś Radzanowo, nadana Falisławowi przez Wacława, księcia płockiego, należała do dóbr stołowych książęcych. Była gniazdem rodziny Radzanowskich, potem przeszła w ręce Niszczyckich, Kossobudzkich, Krasińskich, Lasockich i Kobylińskich. Choć należała do wielu rodów szlacheckich, jej najbardziej znanymi właścicielami stali się Hołyńscy, którzy zapisali się na trwale w lokalnej pamięci.

Radzanowo do dziś wielu osobom kojarzy się z wyjątkowo urokliwym parkiem ze starodrzewiem i stawami. To jedno z miejsc, które stało się symbolem tej miejscowości. Park jest pozostałością po zespole dworskim, w którym centralną część zajmował modrzewiowy dworek, przez dziesięciolecia będący siedzibą Hołyńskich. W skład zespołu wchodził również m.in. spichlerz, czworaki i zabudowania gospodarcze. Tuż obok, staraniem Marii i Stefana Hołyńskich, z funduszy małżonków Kobylińskich, w latach 1859-1861 zbudowano neogotycki murowany kościół. Kościół ten po dziś dzień służy mieszkańcom Radzanowa i okolic. Jego strzelista biała wieża widoczna z daleka nieodzownie sygnalizuje nam, że zbliżamy się właśnie do Radzanowa.

Kluczowym elementem tego miejsca był dwór. Drewniany budynek został wzniesiony w pierwszej połowie XIX wieku i mieścił się w centralnym miejscu parku, który był nieodzowną częścią rezydencji ziemiańskich tamtego okresu. Dwór z czterospadowym dachem był zbudowany na planie prostokąta.

Marianna, żona Stefana Hołyńskiego, w 1851 roku odziedziczyła folwark Radzanowo po swoim ojcu – baronie Florianie Kobylińskim, byłym generale napoleońskim, prezesie Komisji Województwa Płockiego. Stefan był znanym działaczem społecznym i rolniczym. Źródła donoszą również o jego bliskiej przyjaźni z Juliuszem Słowackim. Według przekazów obaj podróżowali razem na Bliski Wschód, a poeta miał nawet zadedykować Hołyńskiemu swoje dzieło „Anhelli”.

Ostatnim przedwojennym właścicielem dworu był Włodzimierz Hołyński – społecznik, żołnierz wojny polsko-bolszewickiej. W wielu źródłach, m.in. na stronie „Podziel się historią”, podejmującej tematykę lokalnej historii, można znaleźć informacje na temat jego działalności społecznej. We wspomnieniach mieszkańców Włodzimierz był osobą bliską lokalnej społeczności.

Historia majątku Hołyńskich zakończyła się wraz z nadejściem II wojny światowej. W czasie okupacji majątek przejęli Niemcy, a jego ostatni właściciel – Włodzimierz Hołyński trafił do obozu koncentracyjnego, gdzie zginął. Wraz z jego śmiercią zakończyła się epoka ziemiaństwa w Radzanowie.

Po wojnie w wyniku reformy rolnej majątek został rozparcelowany. Park i dwór przejął Urząd Gminy, a spichlerz – Gminna Spółdzielnia. Dwór służył jeszcze przez pewien czas jako budynek użyteczności publicznej. Na przestrzeni lat były w nim m.in. biura Urzędu Gminy, prywatne mieszkania czy przedszkole. Niestety, wiosną 1973 roku budynek spłonął, a jego ruiny rozebrano. Od tego czasu w krajobrazie Radzanowa nie ma już śladu po rezydencji Hołyńskich.

Zespół dworski otaczał duży park krajobrazowy z alejami i stawami, ukształtowany prawdopodobnie na początku XIX wieku. W okresie świetności był jednym z najpiękniejszych parków na ziemi płockiej, o czym świadczą wspomnienia jeszcze sprzed II wojny światowej. Zgodnie z informacjami z zachowanej dokumentacji obszar ten obejmował również sady, był też warzywniak i pasieki. Sama część parkowa zajmowała stosunkowo niewielką część całego terenu. Na przestrzeni lat powierzchnia parku uległa zmniejszeniu. Na tak pozyskanych terenach pojawiły się domy mieszkalne, a także nowy budynek Urzędu Gminy.

Część parku zachowała się do dzisiaj i służy mieszkańcom jako miejsce rekreacji. Teren został wpisany do rejestru zabytków i znajduje się pod opieką gminy. Warto dodać, że gmina stara się utrzymać to miejsce w jak najlepszej kondycji. W ostatnim czasie pozyskała na ten cel m.in. 30 000 zł z programu „Mazowsze dla klimatu”, które zostały przeznaczone na rewitalizację parku.

Najbardziej charakterystycznym i najlepiej zachowanym elementem dawnego majątku jest spichlerz dworski, usytuowany przy ul. Spółdzielczej 2. To murowany budynek z drugiej połowy XIX wieku, pierwotnie służący do przechowywania zboża i produktów rolnych folwarku. Jego grube mury, prosty, funkcjonalny kształt oraz zachowana konstrukcja czynią go cennym zabytkiem architektury gospodarczej. Jest wpisany do rejestru zabytków (od 1975 roku) i objęty ochroną konserwatorską.

Obiekt został wzniesiony w XIX wieku dla właścicieli folwarku Radzanowo. Zlokalizowany jest w centrum dużego placu, po zachodniej stronie pozostałości zespołu dworskiego w Radzanowie, na terenie zabytkowego parku.

W ostatnich latach spichlerz wzbudza coraz większe zainteresowanie ze względu na jego położenie i zabytkowy charakter. W 2022 roku trafił w ręce nowych właścicieli. Zakupiła go firma Transport, Apartamenty na Skarpie prowadzona przez Anitę Kołowrocką. Wspólnie z mężem chcą przywrócić temu niezwykłemu zabytkowi dawny blask. Dlaczego zdecydowali się na taki zakup?

Nowi właściciele tchnęli życie w stare mury. Podupadający spichlerz, którego lata świetności dawno minęły, zaczął przechodzić prawdziwą metamorfozę. Oczywiście, jego zabytkowy status wymaga ogromnej dbałości o szczegóły i stałych uzgodnień z konserwatorem zabytków, zatem proces odzyskiwania blasku z pewnością będzie długotrwały. Ale cieszy już sam fakt, że są osoby, które chcą i bardzo starają się, aby nie popadł on w ruinę.

Z pomocą nowym właścicielom przyszedł Samorząd Województwa Mazowieckiego. W ramach programu „Mazowsze dla zabytków” w 2024 roku firma pozyskała dofinansowanie w wysokości 100 000 zł na roboty budowlano-remontowe budynku spichlerza. Pierwsze prace to m.in. roboty ziemne. To tego typy prace, które są niezwykle potrzebne, a jednocześnie mało widoczne dla obserwatora.

Anita Kołowrocka wspólnie z mężem mają ambitne plany dotyczące spichlerza. Ma to być nie tylko zabytek, ale też miejsce tętniące życiem.

Spichlerz to miejsce z duszą i historią, dlatego też nowi właściciele chcą uwypuklić ten aspekt.

Anita Kołowrocka podkreśla, że odrestaurowanie budynku z pewnością potrwa jeszcze trochę.

Historia spichlerza i dworu w Radzanowie to opowieść o przemijaniu, ale także o sile lokalnego dziedzictwa. Dziś, kiedy społeczeństwo ponownie odkrywa znaczenie historycznych zabytków, spichlerz w Radzanowie może stać się symbolem lokalnej tożsamości i punktem wyjścia dla działań, które przywrócą temu miejscu należne mu miejsce w przestrzeni kulturowej regionu.

Fot. Zdjęcia archiwalne ze zbiorów: Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, oddział w Płocku, strony "Podziel się historią", Urzędu Gminy w Radzanowie oraz mieszkańców gminy Radzanowo

Fot. aktualne (ek)

 Eliza Kinalska

* Artykuł sfinansowany ze środków Samorządu Województwa Mazowieckiego