Zamek gostyniński. Centrum kulturalne i wizytówka miasta

Jest w Gostyninie takie miejsce, które doskonale zna każdy – zarówno mieszkaniec, jak i ten, kto choć raz odwiedził to miasto. Oczywiście mowa o tamtejszym zamku – budowli będącej prawdziwą wizytówką gostynińskiego grodu, którego historia sięga średniowiecza. Przez wieki charakter i oblicze tego obiektu ulegały zmianom – był przebudowywany, niszczony, nie oszczędzali go najeźdźcy. Do dziś z oryginalnego zamku zachowały się jedynie fragmenty wieży i murów. Dzięki pozyskanym dofinansowaniom ta historyczna część budowli mogła przetrwać i dalej przypomina o burzliwych dziejach miasta. Niewątpliwie jest jednym z najbardziej charakterystycznych punktów na mapie Gostynina.

Jak możemy przeczytać w historii zamku, dostępnej na stronie internetowej obiektu,

Według obecnej wiedzy historycznej w 1352 roku Siemowit III jako pierwszy użył tytułu księcia gostynińskiego. Prawdopodobnie to właśnie jemu Gostynin zawdzięcza początek budowy założenia obronnego na usypanym sztucznie w tym celu wzgórzu. Początkowo była to jedynie wieża pełniąca funkcje obronno-mieszkalne.

W 1382 roku Siemowit IV nadał Gostyninowi prawa miejskie na prawie chełmińskim, jak również rozbudował wzgórze zamkowe, gdzie powstała jego ulubiona rezydencja. Na przełomie XIV i XV wieku rozpoczęła się rozbudowa zamku. Dziedziniec otoczony został czworobocznym murem o wymiarach 27 na 38 metrów. W północno-wschodnim narożniku stanęła murowana wieża. Pozostała część dziedzińca była drewniana. Na północ od zamku znajdował się otoczony drewniano-ziemnym wałem przygródek będący gospodarczym zapleczem zamku.

Ciekawym faktem w dziejach Gostynina jest to, że Siemowit IV liczył na ożenek z Jadwigą i miał nadzieję zostać królem Polski. Tych planów nie popierała magnateria małopolska.

Książę Siemowit IV ostatnie lata swego życia spędził w Gostyninie, gdzie zmarł w 1426 roku. Pochowany został w płockiej katedrze.

Zamek w Gostyninie przebudowywany był wielokrotnie. Zmieniał się nie tylko jego wygląd, ale i przeznaczenie. W 1439 roku księżna Małgorzata ufundowała dla zamku drewnianą kaplicę.

Z kolei w 1462 roku na zamku w Gostyninie pojawił się król Polski Kazimierz IV Jagiellończyk, który odebrał od mieszkańców miasta przysięgę na wierność koronie, a Gostynin przyłączony został do Królestwa Polskiego. W latach 1462-1793 Gostynin był miastem powiatowym należącym do województwa rawskiego.

Rozkwit miasta przypadł na koniec XV wieku oraz wiek XVI. W czasie panowania Zygmunta I Starego starostą gostynińskim był uważany za królewskiego faworyta Krzysztof Szydłowiecki, który to  doprowadził do rozbudowy zamku. Przy zwodzonym moście zbudowana została zbrojownia, w której przechowywano broń służącą do obrony przed najeźdźcami.

Gostynin zaczął chylić się ku upadkowi podczas II wojny północnej. Miasto zostało poważnie zniszczone, podobny los spotkał również zamek. Do kolejnych zniszczeń doszło w 1772 roku, gdy konfederaci barscy bronili się przed wojskami rosyjskimi. W 1793 roku miasto zajęte zostało przez wojska pruskie. W latach 1807-1815 Gostynin znajdował się w granicach Księstwa Warszawskiego. W 1809 roku wybuchł w Gostyninie wielki pożar, który zniszczył zabudowę miejską.

Sytuacja zaczęła się poprawiać, kiedy w 1824 roku ponad stu niemieckich sukienników (wraz ze swoimi rodzinami) osiedliło się w mieście. Wybudowali tu swoje warsztaty, powstały farbiarnie, folusze. Gostynin zaczął się szybko rozwijać.

W 1824 roku ruiny zamku, z którego pozostała jedynie wieża i część murów, przekazane zostały gminie ewangelickiej, która miała odbudować zamek jako kościół. Prowadzone pod nadzorem Hilarego Szpilowskiego prace trwały sześć lat. Po drugiej wojnie światowej na zamku powstał kościół rzymskokatolicki, który funkcjonował tam do 1978 roku. W roku 2009 mocno zdewastowany kościół kryjący w swych murach pozostałości zamku zaadaptowano na potrzeby obiektu hotelowo-gastronomicznego. Obecnie odbywają się w nim wydarzenia kulturalne, takie jak koncerty czy gale.

Renowacja dzięki dofinansowaniom

Aby uratować zabytkowe mury przed całkowitym zniszczeniem, gmina miasta Gostynina pozyskuje dofinansowania, dzięki którym w ostatnich kilku latach udało się przeprowadzić prace renowacyjne.

W 2021 roku odrestaurowano drewniane drzwi wejściowe do kaplicy oraz górne otwory okienne baszty, przy udziale środków Samorządu Województwa Mazowieckiego w kwocie 100.000 zł. Całkowity koszt zadania wyniósł 125.460 zł.

W 2022 oraz 2023 r. przeprowadzono remonty dofinansowane przez Mazowieckiego Konserwatora Zabytków. Roboty budowlane polegały na częściowym wykonaniu nowych tynków renowacyjnych zewnętrznych kaplicy i baszty zamkowej oraz hydroizolacji tarasu baszty zamkowej.

Z kolei w 2024 r. zrealizowano zadanie pn. „Remont części tynków zewnętrznych i wewnętrznych – kaplica i baszta zamkowa w Gostyninie”, dofinansowane z Polskiego Ładu w ramach Rządowego Programu Odbudowy Zabytków. Tu zakres zadania obejmował: remont elewacji zachodniej budynku baszty (roboty rozbiórkowe), wykonanie tynków renowacyjnych na elewacji zachodniej baszty, remont elewacji południowej zamku (budynek I) oraz holu wejściowego do zamku (budynek I).

Zamek to nie wszystko. Będzie też muzeum

Mówiąc o Gostyninie, warto wspomnieć o powstającym właśnie Muzeum Ziemi Gostynińskiej – oddziale Muzeum Mazowieckiego w Płocku, który już niebawem stanie się miejscem, w którym zwiedzający poznają dzieje południowo-zachodniego krańca Mazowsza. Projekt ten realnego kształtu nabrał w grudniu 2020 r., gdy Samorząd Województwa Mazowieckiego zakupił od prywatnego właściciela zabytkowy budynek dawnych jatek miejskich przy ul. Floriańskiej 23 w Gostyninie.

Jatki są jednym z najcenniejszych obiektów historycznych w Gostyninie, a przy tym interesującym przykładem dwudziestowiecznej architektury municypalnej na Mazowszu. Urządzenie w tym miejscu placówki muzealnej z jednej strony przyczyni się do ożywienia życia kulturalnego w tym mieście, z drugiej zaś uratuje przed zniszczeniem zabytkowy budynek.

Gostynińskie jatki, zwane też „kramami”, „arkadami” lub „gostynińskimi sukiennicami”, powstały w latach 20. XX w. z inicjatywy burmistrza Gostynina Michała Żylińskiego. Jest to obiekt murowany z cegły, wzniesiony na planie wydłużonego prostokąta (40 m długości, 7,5 m szerokości). Wzdłuż obu dłuższych ścian znajdują się arkadowe podcienia, wsparte na jedenastu toskańskich kolumnach i narożnych filarach o skośnych ścianach.

Stała ekspozycja będzie poświęcona dziejom Gostynina i historycznej ziemi gostynińskiej. Wyraźną cezurą jest wielki pożar miasta w 1809 r., który strawił prawie całą jego zabudowę drewnianą, w tym ratusz z przechowywanymi w nim księgami miejskimi i dokumentami. Dawne miasto przestało istnieć, a wraz z nim – kultura materialna mieszkańców oraz utrwalone na piśmie świadectwa przeszłości.

Na początku października w Zamku Gostynińskim Muzeum Mazowieckie zawarło z wykonawcą umowę na rewaloryzację zabytkowego budynku. Projekt finansuje Unia Europejska kwotą ponad 8 mln zł. Samorząd Województwa Mazowieckiego na wkład własny do projektu przeznaczył prawie 5 mln zł. Prace remontowe już ruszyły. Ich planowane zakończenie przypada na koniec 2026 roku, a uroczyste otwarcie muzeum – na początek 2027 roku.

Fot. D. Ossowski

* Artykuł sfinansowany ze środków Samorządu Województwa Mazowieckiego