Warto zwiedzić Trębki

Z Płocka do Trębek prowadzi droga przez Gostynin lub Dobrzyków i Gąbin. Odległość około 40 km można pokonać w niecałą godzinę. Trębki to mała wioska położona z dala od dużych traktów komunikacyjnych i większych miast, która na mapie wygląda na zapomnianą przez Boga i ludzi. Internetowa encyklopedia – Wikipedia poświęca Trębkom jedynie zdawkowe hasło. Dowiadujemy się z niego tylko tyle, że jest to wieś położona w województwie mazowieckim, w powiecie gostynińskim, w gminie Szczawin Kościelny, która w latach 1975–1988 należała do województwa płockiego. Kto by jednak chciał wyrobić sobie wiedzę na temat Trębek na podstawie Wikipedii, po przeczytaniu tego tekstu miło się rozczaruje, a może zapragnie odwiedzić miejscowość, w której przyszły na świat dwie wybitne postacie zasłużone dla historii Polski.
Trębki tak naprawdę mają dłuższą tradycję historyczną od niejednej współczesnej dużej metropolii. Według dokumentów historycznych kilkaset lat temu były sporym miasteczkiem. Nazwa Trębki pochodzi z XV w., wcześniej miejscowość wzmiankowana była jako Trambki, jeszcze później Trąbki. Badania archeologiczne dowodzą, że w rejonie Trębek ludzie osiedlali się od wieków. Świadczą o tym chociażby cmentarze popielnicowe kultury łużyckiej odnajdywane w okolicy. W XVI w. Trębki wymieniane są jako miasto, którego mieszczanie płacili podatki.
Pierwsze źródło pisane wspominające o Trębkach pochodzi z początku XIV wieku. Jak wiele ówczesnych źródeł, jest to dokument informujący o konsekracji miejscowego kościoła parafialnego pw. Najświętszej Marii Panny, dokonanej przez biskupa poznańskiego Andrzeja. Drewniany kościół został ufundowany w czasach panowania króla Władysława Łokietka przez dziedzica i właściciela wsi Andrzeja z Trębek, którego wnukowie brali udział w bitwie pod Grunwaldem. Niestety ta historyczna budowla nie dotrwała do naszych czasów. Kres istnieniu pierwszego drewnianego kościoła przyniósł potop szwedzki w 1655 r. Kościół został spalony i obrabowany.
Drugi kościół wzniesiono po odparciu szwedzkiego najazdu. Przetrwał on około 150 lat. Można tylko domniemywać, z jakich powodów popadł on ostatecznie w ruinę. Najprawdopodobniej były to kolejne wojny, zarazy, zubożenie ludności i wyludnienie okolicy spowodowane przemarszami obcych wojsk.
Fundatorem trzeciego z kolei kościoła był dziedzic Trębek, starosta gąbiński i podkomorzy gostyniński Stanisław Łączyński. Nowa świątynia pw. św. Stanisława Kostki, w stylu klasycystycznym, zaprojektowana została przez Hilarego Szpilowskiego i powstała w 1802 r. Można podziwiać ją dzisiaj przy szosie wjazdowej od strony Szczawina Kościelnego. Kościół zwrócony jest prezbiterium na południowy wschód. Zbudowany na planie prostokąta, jest w całości murowany i otynkowany.
Wzniesiony został około 150 m na zachód od poprzedniego kościoła. Dla miłośników starej architektury i historii sztuki jest prawdziwą perełką. Dość powiedzieć, że można tu podziwiać klasycystyczny ołtarz główny z obrazem ukrzyżowanego Chrystusa i wykonane według tego samego stylu ambonę i chrzcielnicę. Z początku XIX w. pochodzi też klasycystyczne liturgiczne wyposażenie kościoła. Po prawej stronie od wejścia głównego do świątyni, przy ogrodzeniu, znajduje się równie okazała dzwonnica. Na cmentarzu przykościelnym można obejrzeć nagrobki dawnych dziedziców Trębek, m.in. Józefy i Feliksa Skarżyńskich, Haliny Raczkowskiej, Józefy i Józefa Małkowskich oraz innych.
Uwagę swą należy skierować też na umieszczone w kruchcie kościoła tablice upamiętniające dwie historyczne postacie urodzone w Trębkach. Jedna z nich poświęcona jest pierwszej polskiej generał Marii Wittekównie, zaś druga twórcy polskiego harcerstwa Andrzejowi Małkowskiemu.

Druh Andrzej i skauci

Postać Andrzeja Małkowskiego zna w Polsce prawdopodobnie każdy harcerz. Urodzony 31 października 1888 r. Andrzej Małkowski upamiętniony został w Trębkach jeszcze trzykrotnie. W centrum wsi stoi pomnik z tablicą epitafijną. Tablica pamiątkowa zdobi też ścianę dawnego dworu, który był miejscem jego urodzenia. Obecnie w budynku tym mieszczą się biura firmy rolniczej. Poświęcona Małkowskiemu tablica znajduje się również w miejscowej szkole podstawowej. W kolejne rocznice urodzin harcerze organizują okolicznościowe spotkania, na które przyjeżdżają druhowie i goście z całej Polski.
Andrzej Małkowski znany jest jako twórca polskiego skautingu. Grób jego rodziców znajduje się na przykościelnym cmentarzu. Małkowski zaraził się ideą skautingu po przetłumaczeniu na język polski książki Roberta Baden-Powella „Skauting dla chłopców”. Szybko stał się jednym z prekursorów harcerstwa na ziemiach polskich.
W okresie I wojny światowej początkowo walczył w Legionach Polskich, następnie przez USA i Kanadę trafił do błękitnej armii gen. Józefa Hallera we Francji. Zginął podczas misji wojskowej na początku 1919 r. Statek, którym płynął, wpadł na minę i zatonął. Pamięć o Andrzeju Małkowskim kultywowana jest nie tylko w Trębkach, ale w całej Polsce i za granicą. Pomniki, tablice, ulice poświęcone jemu i jego żonie Oldze Drahonowskiej znajdują się m.in. w Krakowie, Bielsku Białej, Gostyninie, Lwowie, Rzeszowie, Tarnowie, Warszawie i wielu innych miejscowościach.
Dwór będący niegdyś własnością rodziców Andrzeja Małkowskiego pochodzi z I połowy XIX wieku. Wchodził w skład kompleksu pałacowo-parkowego. Drugi dwór należał do rodziny Łączyńskich, a następnie Radziszewskich. Obecnie odrestaurowany stanowi własność prywatną. Otacza go park dworski.

Generał Maria Wittek

Równie wielką postacią, zasłużoną dla Polski, choć bardzo mało znaną jest urodzona w Trębkach w 1899 r. córka młynarza, członka Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS), Maria Wittek. Z powodów politycznych jej rodzina musiała opuścić Trębki i Mazowsze. Dzieciństwo i młodość Maria spędziła na Ukrainie. Już w bardzo młodym wieku uczestniczyła w konspiracji antybolszewickiej, Polskiej Organizacji Wojskowej, następnie walczyła z bolszewikami w wojnie polsko-rosyjskiej 1920 r. W II Rzeczypospolitej była komendantką Przysposobienia Wojskowego Kobiet. Brała udział w obronie Lwowa. W czasie okupacji niemieckiej dowodziła konspiracyjną Wojskową Służbą Kobiet przy Armii Krajowej, później walczyła w powstaniu warszawskim. W 1991 r. została awansowana na stopień generała brygady. Zmarła w 1997 r. w Warszawie. Poza tablicą w Trębkach pierwszą kobietę generał w Wojsku Polskim uczczono pomnikiem znajdującym się w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie.
Odwiedzając Trębki, należy zwrócić uwagę także na znajdującą się tu historyczną szkołę. Ma ona dość długą tradycję. Pierwsze wzmianki o jej istnieniu pochodzą z początków XVII wieku. Z dokumentów dowiadujemy się o istnieniu rektora szkoły. Bardziej szczegółowe dane pozwalają stwierdzić, że około 1860 r. istniała już stała szkoła, a w 1864 r. wzniesiono murowany budynek z izbą lekcyjną i mieszkaniem dla nauczyciela.
Budynek nowoczesnej szkoły powszechnej zaprojektowano w okresie międzywojennym. Przewidywał on sześć sal lekcyjnych, salę gimnastyczną i sanitariaty, jednak do momentu wybuchu wojny w 1939 r. udało się zrealizować tylko część założeń planu. Powstały jedynie sale lekcyjne. W trakcie II wojny światowej Niemcy zarekwirowali budynek dla potrzeb młodzieży niemieckiej. Historyczny budynek szkoły stoi do dziś. Obiekt został znacznie rozbudowany i powiększony. Salę gimnastyczną udało się wykończyć ostatecznie dopiero w 1998 r. Sześcioklasowa szkoła o profilu ekologicznym kształci dzieci z Trębek i okolicy.
Trębki, jak i cała gmina Szczawin Kościelny, mają charakter typowo rolniczy, a nieodzownym elementem pięknego krajobrazu są pola uprawne i gospodarstwa rolne. Z terenu gminy, do której należą Trębki, wywodzi się też znana pisarka dla dzieci Maria Kownacka. Urodziła się w należącym do jej rodziców szlacheckim dworku w Słupie. Odwiedziny Trębek warto więc połączyć z wizytami w innych ciekawych miejscach gminy Szczawin Kościelny.
tekst i fot. Ewa i Bogumił Liszewscy