Osowiec - twierdza na bagnach

Carska twierdza w Osowcu to wyjątkowy zabytek dziewiętnastowiecznej sztuki inżynieryjno – militarnej. Można ją zwiedzić jadąc z Płocka około trzysta kilometrów na północny – wschód Polski. Miejscowość ta leży w województwie podlaskim, w powiecie monieckim, w gminie Goniąc, pięćdziesiąt kilometrów na północny – zachód od Białegostoku.

Historia wzniesionej na biebrzańskich bagnach fortecy liczy sobie sto pięćdziesiąt lat. Ta twierdza była częścią fortyfikacji budowanych wzdłuż linii rzek: Narwi i Biebrzy. Jej zadaniem było zabezpieczenie przez Rosjan północnej części Królestwa Polskiego. 
Pod koniec dziewiętnastego wieku zaczęła narastać coraz większa nieufność i wrogość pomiędzy Rosją i Niemcami. Carscy doradcy ocenili, że po zjednoczeniu Niemiec, zagrożenie atakiem ze strony Prus Wschodnich stało się coraz bardziej prawdopodobne.

Budowa twierdzy

Pierwsze plany budowy umocnień w Osowcu pochodzą z 1874 roku. Dolina Biebrzy zwęża się na tych terenach do szerokości zaledwie dwóch kilometrów, stwarzając dogodne warunki komunikacyjne między północą, a południem. Zablokowanie tego szlaku systemem fortyfikacji gwarantowało neutralizację zagrożeń ze strony wrogiej armii. Ze względu na trwającą wówczas wojnę Rosji z Turcją do prac budowlanych przystąpiono dopiero osiem lat później. Przy wznoszeniu twierdzy wykorzystano doświadczenia nabyte podczas tej wojny.
Budowa rozpoczęła się w 1882 roku i trwała do dnia wybuchu pierwszej wojny światowej. Obszar twierdzy obejmował około tysiąca hektarów po obydwu stronach Biebrzy. Po prawej stronie rzeki wzniesiono Fort Zarzeczny (nr 2), stanowiący wysuniętą placówkę obronną, czyli tak zwane przedmoście. Natomiast po jej lewej stronie zbudowano trzy forty: Centralny (nr 1), Szwedzki (nr 3) oraz Nowy (nr 4). Centralny o obwodzie ponad dwa i pół kilometra, i kształcie nieregularnego trapezu stanowił siedzibę dowództwa i administracji. W nim znajdowały się: koszary, lazaret, domki dla oficerów, a nawet cerkiew. Obsada warowni liczyła około dziesięciu tysięcy osób. Poborowych przywożono pociągami z głębi Rosji. Planowano też w pobliżu miasteczka Goniądz wybudować kolejny piąty fort, jednak zamierzenia tego nie zrealizowano.
Oprócz funkcji zaporowej twierdza osłaniała przebiegający w pobliżu szlak kolejowy i pobliskie drogi. Fort Centralny spełniał rolę cytadeli i posiadał najsilniejsze umocnienia. Wszystkie forty otoczone były suchymi lub mokrymi fosami. Całość otaczała sieć zewnętrznych umocnionych placówek oraz punktów obserwacyjnych.
Forty Centralny, Zarzeczny i Szwedzki wznoszono pod kierunkiem inżyniera Rościsława Krassowskiego, natomiast budowę fortu Nowego nadzorował sztabskapitan Nestor Bujnicki. Budowle i umocnienia tej ostatniej fortyfikacji wykonane były wyłącznie z jednolitego betonu lanego. Pozostałe elementy wykonane były z cegły spajanej cementem, a w późniejszych okresach, gdy twierdzę unowocześniono,  budowle z cegły wzmacniane były nadlewkami betonowymi odpornymi na nowe rodzaje pocisków burzących.

Wojska w Osowcu

Konstrukcje te spełniły swoje zadanie na przełomie lat 1914/15, kiedy to twierdza przez jedenaście miesięcy broniła się przed atakami żołnierzy niemieckich. 

Kup e-wydanie Tygodnika Płockiego .

Tekst i fot. Ewa i Bogumił Liszewscy