Darowizna spadkodawcy

Z pytaniem prawnym zwrócił się spadkobierca rozczarowany wartością odziedziczonego po ojcu spadku. Ponieważ rodzice spadkobiercy byli po rozwodzie, był on jedynym spadkobiercą ojca. Spodziewał się więc, że nabędzie w drodze dziedziczenia własność domu, który należał do ojca. Co prawda kilka miesięcy przed śmiercią ojciec nawiązał kontrowersyjną relację z poznaną w Ciechocinku przyjaciółką, ale związek ten nie został sformalizowany. Po otwarciu spadku okazało się, że przed śmiercią spadkodawca przekazał swojej przyjaciółce darowiznę obejmującą rzeczoną nieruchomość. Przed otwarciem spadku nikt z rodziny nie wiedział o tym przysporzeniu. Spadkobierca szuka prawnej możliwości odwołania wspomnianej darowizny lub odzyskania środków w innej prawnie przewidzianej formie.

Kodeks cywilny traktuje możliwość cofnięcia wykonanej darowizny jako sytuację o charakterze wyjątkowym. Zgodnie z art. 899 § 2 k.c. Spadkobiercy darczyńcy mogą odwołać darowiznę tylko wtedy, gdy darczyńca w chwili śmierci był uprawniony do odwołania z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego albo gdy obdarowany umyślnie pozbawił darczyńcę życia lub umyślnie wywołał rozstrój zdrowia, którego skutkiem była śmierć darczyńcy.  Jeśli w sprawie nie zachodzą okoliczności prawnokarne (pozbawienie życia lub zdrowia) to w celu odwołania darowizny zstępny będzie musiał udowodnić przed sądem cywilnym, że w chwili śmierci ojca zmarły był osobiście uprawniony do jej odwołania z powodu rażącej niewdzięczności wykazanej przez obdarowanego. Ponieważ po śmierci darczyńcy okoliczność ta jest bardzo trudna do udowodnienia, spadkobierca nie powinien wiązać z tą instytucją prawną wielkich nadziei.

Pomimo posiadanego statusu jedynego spadkobiercy zmarłego ojca synowi przysługuje niezależne roszczenie o uzupełnienie zachowku. Zgodnie z wytycznymi z art. 991 k.c. wyliczenie należnej kwoty roszczeniowej wymaga poprawnego określenia właściwego substratu zachowku. Zgodnie z dyspozycją zawartą w art. 993 k.c. do nabytego spadku dolicza się wartość poczynionych w przeszłości darowizn. Ustawowa wielkość zachowku przewidzianego dla pełnoletniego zstępnego określa połowę wartości należnego udziału liczonego od sumy wartości majątku odziedziczonego i darowanego. Ponieważ do masy spadkowej nie wszedł żaden majątek, kwota zachowku powinna zostać zapłacona spadkobiercy przez obdarowaną.

Roszczenie majątkowe o ostateczne uzupełnienie zachowku należy formalnie skierować do obdarowanej. Odpowiedzialność osoby obdarowanej nie jest bezwarunkowa.

Zgodnie z art. 994 Kodeksu Cywilnego przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

Podkreślam znaczenie wskazanego terminu. Wysokości zachowku nie powiększają darowizny dokonane na rzecz osób spoza grona spadkobierców, dokonane ponad 10 lat przed śmiercią darczyńcy (spadkodawcy).

Kolejne ograniczenie wprowadza art. 1000 § 1 kodeksu cywilnego, zgodnie z którym obdarowany jest obowiązany do zapłaty tylko w grani­cach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Po otrzymaniu darowizny obdarowany mógł na przykład sprzedać nieruchomość a otrzymane Środki finansowe (bardzo teoretycznie) mogły zostać przeznaczone na cele charytatywne. Wystąpienie takiego negatywnego scenariusza sprawi, iż obdarowana nie będzie już prawnie zobowiązana do uzupełnienia zachowku wymagalnego po stronie zstępnego.

Podsumowując, osoba dziedzicząca nie dysponuje narzędziami służącymi do samodzielnego i łatwego odwołania darowizny wykonanej niedługo przed otwarciem spadku bez trudnej do udowodnienia rażącej niewdzięczności obdarowanej wobec samego zmarłego darczyńcy. Spadkobierca ma jednak prawo skutecznie odzyskać część utraconych pieniędzy, kierując do obdarowanej konkretne roszczenie tytułem uzupełnienia zachowku.

r.pr. Karol Olkuski
pl. Stary Rynek 2 lok. 1 B, Płock
www.olkuski.legal