Cieszyn przedzielony rzeką. Powiatowe miasto położone nad Olzą

Cieszyn to powiatowe miasto położone nad Olzą. Leży w południowej części województwa śląskiego, przy granicy z Czechami. Przez niemal siedemset lat Cieszyn był stolicą samodzielnego księstwa. Po wygaśnięciu miejscowej dynastii Piastów, której ostatnią przedstawicielką była zmarła w połowie siedemnastego wieku Elżbieta Lukrecja, Księstwo Cieszyńskie przeszło pod władanie dynastii Habsburgów. Ich panowanie zakończyło się z końcem pierwszej wojny światowej. Moment ten był przełomowy zarówno dla dalszych losów miasta, jak i otaczającego go regionu.

Decyzją Rady Ambasadorów państw ententy miasto i region, do których pretensje zgłaszała odrodzona Polska oraz nowo utworzona Czechosłowacja, podzielone zostały na dwie odrębne administracyjnie części. Granicę między nimi stanowiła rzeka Olza. Było to olbrzymim ciosem ekonomicznym dla zamieszkującej tutaj ludności.
W prawobrzeżnej, liczącej dzisiaj ponad trzydzieści tysięcy mieszkańców, polskiej części Cieszyna znajdowały się wszystkie urzędy, instytucje kultury, szkoły oraz starówka z jej historycznymi zabytkami. W leżącym na lewym brzegu Olzy Czeskim Cieszynie, liczącym dzisiaj około dwudziestu pięciu tysięcy mieszkańców, pozostały zakłady przemysłowe oraz ważna magistrala kolejowa łącząca Morawy ze Słowacją. Podział miasta i regionu pomiędzy dwa państwa wywołał długotrwałą stagnację ekonomiczną polskiej części Cieszyna, który znalazł się z dnia na dzień na peryferiach Polski i Górnego Śląska. Miasto z bagażem tym musiało zmagać się przez cały okres międzywojenny. Trudności te zostały ostatecznie przezwyciężone dopiero po zintegrowaniu polskiej części ziemi cieszyńskiej z Górnym Śląskiem.
 

Cieszyn kiedyś i dziś
Dzisiaj Cieszyn jest malowniczym, pełnym prastarych piastowskich zabytków miastem z urokliwą starówką. Główną wizytówką miasta jest Wzgórze Zamkowe.  Po potężnej obronnej gotycko – renesansowej budowli widocznej na miedziorycie autorstwa Mateusza Meriana z połowy siedemnastego wieku niestety nie ma już żadnego śladu. Zamek został zniszczony w trakcie wojny trzydziestoletniej, a Habsburgowie nie byli zainteresowani jego odbudową. Dopiero w dziewiętnastym wieku na wzgórzu utworzono park w stylu angielskim. Podziwiać można tu nieliczne, ale za to najstarsze relikty dawnej piastowskiej warowni. 
W średniowieczu zamki niski i wysoki otaczały mury obronne, znajdowały się w nich budynki mieszczące komnaty mieszkalne oraz zbrojownia. Bezpieczeństwa strzegło kilka wież, z których do dzisiaj w dobrym stanie zachowały się jedynie dwie. Są jeszcze fundamenty trzeciej baszty, tzw. przybranej, przez którą wiodła droga z zamku dolnego na górny. Niegdyś była to bardzo solidna budowla o ponad trzymetrowej grubości murów i średnicy dziesięciu metrów. Jej wyższe piętra stanowiły pomieszczenia użytkowe. 
Najstarsze ślady osadnictwa na Wzgórzu Zamkowym i podgrodziu pochodzą z czasów Cesarstwa Rzymskiego, chociaż nie wiadomo, kto zamieszkiwał wówczas w tym miejscu. W czasach przedpiastowskich obszar ziemi cieszyńskiej był siedzibą plemienia Golęszycan. Na wzgórzu znajdował się wtedy prawdopodobnie drewniano – ziemny gród obronny, po którym współcześnie nie pozostały żadne ślady. W czasach piastowskich Cieszyn był siedzibą kasztelanii.
 

Romańska rotunda
Jednym z najciekawszych obiektów na wzgórzu jest pochodząca z jedenastego wieku romańska, kamienna rotunda p.w. św. Mikołaja i św. Wacława. Wybudowana w jedenastym wieku kamienna budowla w średniowieczu pełniła rolę zamkowej kaplicy, a nieco później świątyni parafialnej dla mieszkańców miasta. Rotunda jest pierwszym znanym murowanym budynkiem sakralnym na Śląsku Cieszyńskim i jednym z najstarszych murowanych zabytków na ziemiach polskich. 
Posiada owalną nawę oraz przylegającą do niej od strony wschodniej półkolistą absydę. W zachodniej części obiektu usytuowana jest antresola (empora) wsparta na trzech filarach, do której w czasach średniowiecza można było wejść wprost z zamku. Obecnie można się tam dostać z poziomu nawy po schodach biegnących wewnątrz muru. Ciekawostką, o której mało kto wie, jest fakt, że budynek średniowiecznej rotundy wykorzystano jako motyw zdobniczy na awersie będącego obecnie w obiegu banknotu dwudziestozłotowego. 
Rotunda jest filią cieszyńskiego kościoła farnego pw. św. Marii Magdaleny, w której chowano wszystkich władców Księstwa Cieszyńskiego z dynastii Piastów. Nabożeństwa w rotundzie odbywają się raz w roku w rocznicę wspomnienia jej patrona św. Mikołaja. 
Innym ciekawym zabytkiem na Wzgórzu Zamkowym jest wieża ostatecznej obrony, z której zachowała się dolna część nakryta drewnianym dachem. W czasach średniowiecza pomieszczenia na parterze i pierwszym piętrze służyły jako więzienie, wyższe zaś jako lokale mieszkalne dla zamkowej załogi. Szczyt budowli służył do celów obserwacyjnych. Obok wieży znajdują się pozostałości dawnej zamkowej kuchni.
 

Wieża Piastowska
Najwyższym i najlepiej zachowanym obiektem na terenie Wzgórza Zamkowego jest kilkukondygnacyjna wieża zwana Piastowską.

Tekst i fot. Ewa i Bogumił Liszewscy

Kup e-wydanie Tygodnika Płockiego