Wenecja Mazowsza. Fascynująca historia Pułtuska

Pułtusk, miasto położone w północnej części Mazowsza zwiedziliśmy całkiem przypadkiem robiąc przerwę na kawę w drodze do Wizny. Jest to miasto powiatowe, położone na skraju Puszczy Białej, nad Narwią. Rzeka ta na około dwa kilometry przed Pułtuskiem rozwidla się i okala najstarszą część miasta.

Wjeżdżając do centrum nie spodziewaliśmy się zobaczyć równie pięknego widoku. Odnowiona i zadbana pułtuska starówka robi oszałamiające wrażenie, dlatego też to przecudne miasto jest godne polecenia nawet najbardziej wybrednym turystom.
Rynek i zamek
Spędziliśmy tutaj kilka godzin, chcąc zapoznać się chociaż z najważniejszymi zabytkami tej nadnarwiańskiej miejscowości. Jak podają źródła historyczne Pułtusk otrzymał prawa miejskie już w połowie trzynastego wieku, ale jego historia jest o wiele starsza. Ślady osadnictwa grodowego pochodzą już z dwunastego wieku. Historycy jednak przypuszczają, że w tym miejscu istniała osada już w czasach przedchrześcijańskich, dlatego też Pułtusk zaliczany jest do najstarszych miast Polski.
Pułtuski rynek, jeden z najdłuższych tego typu placów w Europie i chyba najdłuższy w Polsce, o wymiarach 400 x 50 metrów, stanowi cenny zabytek urbanistyczny. Położony jest na wyspie ukształtowanej przez rozlewiska Narwi. Tętni życiem, ponieważ wykorzystywany jest zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem, czyli do celów handlowych. Stanowi serce miasta, można dojechać do niego samochodem i  zrobić zakupy.
Rynek otoczony jest urokliwymi, osiemnasto i dziwiętnastowiecznymi kamienicami. Przy nim usytuowana jest też większość głównych zabytkowych wizytówek miasta. Od dziewiętnastego wieku wykorzystywany jest jako miejsce spotkań i uroczystości o charakterze państwowym i społeczno kulturalnym.
Najpiękniejszym jego zabytkiem jest zamek, mieszczący się w północnej części. Przez wiele wieków stanowił rezydencję biskupów płockich, bowiem kasztelanię pułtuską nadano im w formie uposażenia. Z tego też powodu historia Pułtuska splata się nierozerwalnie z historią Płocka. Zamek jest jednym z najstarszych tego typu obiektów architektonicznych na ziemiach Północnego Mazowsza. Podwaliny dało mu sztuczne wzniesienie usypane przy lewym brzegu Narwi, na której znajdował się wcześniej słowiański drewniany gród obronny. Wiek najstarszych części zamku szacowany jest na około siedemset lat. Rezydencją biskupów płockich stał się w roku 1333, gdy biskupem był Florian Laskary i pełnił tę funkcję do 1864 roku, gdy na stolicy biskupiej zasiadał Wincenty Popiel. Pierwszy, zachowany do naszych czasów, gotycki budynek murowany wzniósł biskup Paweł Giżycki, bowiem wcześniejszy zamek był drewniany. Był to niewielki, prostokątny, podpiwniczony dom obronny, z czworoboczną wieżą obserwacyjną. W szesnastym wieku dobudowano dwukondygnacyjny, podpiwniczony gmach skrzydła północno – zachodniego i otoczono część dziedzińca murem nadając całemu założeniu charakter renesansowy. W siedemnastym wieku założono, odgrodzone od miasta parkanem, sady i winnice, a w kolejnym stuleciu wybudowano arkadowy most wjazdowy.
W okresie potopu szwedzkiego zamek uległ kompletnej dewastacji. Jego kolejna odbudowa rozpoczęła się w drugiej połowie siedemnastego wieku. Wtedy dobudowano skrzydło południowo – wschodnie. Po tych zmianach z lotu ptaka zarys fortyfikacji przybrał kształt podkowy. Kolejne zniszczenia związane były z wojnami napoleońskimi, bowiem tuż obok zamku doszło do francusko – rosyjskiej bitwy. Podczas zaborów Rosjanie skonfiskowali zamek biskupom płockim przekształcając go w szpital wojskowy. Po drugiej wojnie światowej zamek został upaństwowiony.
Od lipca 1989 roku pełni funkcję światowego centrum Polonii.

Tekst i fot.: Ewa i Bogumił Liszewscy

Kup e-wydanie Tygodnika Płockiego