Niepołomice. Królewskie miasto nad Wisłą

Historia Niepołomic jest ściśle związana z zamkiem ufundowanym przez króla Kazimierza Wielkiego. To jedna z wielu fortec obronnych wznoszonych na terenie całego Królestwa Polskiego za życia tego władcy. Król Władysław Jagiełło, zapalony myśliwy, przekształcił niepołomicki zamek w rezydencję królewską i myśliwską, w której podejmowano ważne decyzje państwowe. Miasto pełniło wówczas nieoficjalną funkcję drugiej stolicy Polski. 

Łowy odbywały się w Puszczy Niepołomickiej, która rozciągała się aż do Kotliny Sandomierskiej. Dzisiaj po tym olbrzymim kompleksie leśnym pozostało zaledwie kilka niewielkich fragmentów położonych w widłach Wisły i Raby. Największe zniszczenia w drzewostanie poczynili w czasie pierwszej wojny światowej Austriacy i okupujący Polskę w czasie drugiej wojny światowej Niemcy, którzy prowadzili rabunkową gospodarkę leśną.

Osada, która stała się miastem
Wokół zamku stopniowo rozwinęła się osada, która prawa miejskie otrzymała w 1776 roku. Nazwa miasta wywodzi się od staropolskiego słowa „niepołomna”, co w języku staropolskim oznaczało „nieprzebyta” i określało cechy pobliskiej puszczy. To leżące po prawej stronie Wisły miasto w okresie zaborów znalazło się w państwie austriackim, w prowincji zwanej Galicją.
Niepołomice liczą obecnie kilkanaście tysięcy mieszkańców. Miasto położone jest w pobliżu autostrady A4 – prowadzącej w kierunku Przemyśla. Nazywane jest sypialnią Krakowa, bowiem wielu jego mieszkańców dojeżdża stamtąd do pracy do stolicy Małopolski. Nie ma tutaj wysokiej zabudowy, dominują obiekty parterowe lub jednopiętrowe kamieniczki. Miasto jest przyjazne dla przybywających do niego turystów. Oprócz ciekawych zabytków i interesującej starówki dysponuje szeroką ofertą gastronomiczną, jak również bazą hotelową. We wnętrzach zamkowych, jego dziedzińcu i na miejskim rynku w okresie wiosenno-letnim odbywają się wystawy plenerowe i imprezy kulturalne, takie jak koncerty, pokazy rycerskie, recitale. 

Historia zamku
Zamek w średniowieczu pełnił rolę typowej strażnicy rycerskiej. Jego wygląd całkowicie różnił się od dzisiejszego. Brama wjazdowa znajdowała się w murze zachodnim. Mur północny flankowały dwie wysokie wieże obserwacyjno-obronne, w południowo-zachodnim narożniku znajdowała się dużo niższa od pozostałych trzecia wieża. Obiekty mieszkalne zlokalizowane były w południowym i wschodnim skrzydle. Rok 1348 uważany jest za nieformalną datę lokacji Niepołomic, choć wiadomo, że niewielka osada istniała w tym miejscu już co najmniej sto lat wcześniej. 
Kolejni władcy z dynastii Jagiellonów, a następnie królowie elekcyjni stopniowo zmieniali funkcję zamku z obronnej na mieszkalną, przekształcając surową romańską warownię w renesansowy, dwupiętrowy pałac w kształcie czworoboku, z reprezentacyjnymi arkadami wewnątrz dziedzińca. Zaczęto wówczas określać niepołomicki zamek „drugim Wawelem”.
Rezydencja została zniszczona w okresie potopu szwedzkiego. Szwedzi urządzili w niej magazyny i wywieźli całe wyposażenie, łącznie z piecami. Zamek odbudowano z inicjatywy króla Augusta II Mocnego Sasa. Przez pewien czas stanowił własność prywatną, należącą do rodu Lubomirskich. W okresie zaborów Austriacy urządzili w nim koszary, bowiem niedaleko, wzdłuż Wisły, przebiegała granica z zaborem rosyjskim. 
Po jednym z pożarów rozebrano drugie piętro budowli, kładąc mansardowe dachy, wykonując szereg innych przeróbek. W takim kształcie zamek przetrwał do czasów współczesnych. Po likwidacji koszar działał tam szpital, a następnie austriackie urzędy i sąd. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w zamku mieściły się: urząd pocztowy, posterunek policji, sąd okręgowy, siedziba nadleśnictwa oraz świetlica Związku Strzeleckiego. Po drugiej wojnie światowej część zamku zaadaptowano na mieszkania socjalne. Urządzono w nim liceum, działała poczta, a nawet izba porodowa. Dopiero na przełomie dwudziestego i dwudziestego pierwszego wieku, gdy obiekt stał się własnością gminy Niepołomice, przeprowadzono w nim prace konserwatorskie, przywracające mu dawny blask. 

Zamek współcześnie
Obecnie w pomieszczeniach zamkowych mieści się luksusowy hotel, restauracja, sala konferencyjna i muzeum zlokalizowane w salach na pierwszym piętrze. (...)

Ciąg dalszy tego konkretnego artykułu
jest dostępny:

w papierowym wydaniu TP w E-wydaniu (kup e-wydanie Tygodnika Płockiego)

Tekst i fot. Ewa i Bogumił Liszewscy