Jakub Guterman w TNP: Budujmy mosty pojednania

– Przez wiele lat w Izraelu Płock był ze mną. Tęskniłem do tego miasta. Te tumy, kasztany, przepiękna katedra, hejnał i jazda rowerem za rogatkami wciąż mi się śniły – mówił Jakub Guterman. Urodzony w Płocku ilustrator, nauczyciel i tłumacz w 1950 roku opuścił Polskę i osiadł w Izraelu. O swoim dzieciństwie, dramatycznych latach wojny i powrocie do Polski opowiadał na spotkaniu w Towarzystwie Naukowym Płockim.
– Urodziłem się w jednym z najbardziej czarujących miast w Polsce – mówił Guterman. – Mieszkałem na Sienkiewicza 64, naprzeciwko znajdował się zaczarowany ogród, do którego prowadziła mnie ciotka. Pochodzący z rodziny chasydzkiej ojciec miał mały warsztat, który zapewniał skromne utrzymanie.
Wojna zastała Gutermanów na letnisku w Sendeniu. Kiedy wrócili do Płocka, zaczęły się prześladowania Żydów. Rodzina musiała przenieść się do getta na ulicę Szeroką. – Zaczęło się życie pełne upokorzeń, nędzy, rozpaczy. W 1940 r. pięcioletni Jakub wraz z rodzicami trafia do obozu w Działdowie. Po wydostaniu stamtąd ukrywa się najpierw w Żyrardowie, gdzie ojciec Szymcha Guterman opisał na gorąco historię wysiedlenia. Rękopis ukryty w butelce, odnaleziony w 1965 roku, stał się tematem książki Kartki z pożogi, wydanej w 2004 roku pod egidą TNP.
Jakub z rodzicami trafia później do Ostrowca, gdzie narażając życie, pomaga im polska rodzina Szcześniaków. Matka otrzymuje papiery, wystawione na nazwisko kuzynki gospodarza i może starać się o kenkartę. Jakub także dostaje nową tożsamość. Odtąd nosi imię Staś. – To było bardzo, bardzo trudne – mówił. – Trzeba nauczyć chłopczyka wszystkiego od początku, również tego, jak kłamać, żeby móc żyć.
Mieszkali w różnych miejscach po kilka tygodni, by nie narażać siebie i ludzi, którzy im pomagali. Wreszcie z pomocą siostry mariawitki znalazł się we wsi Zawady i tu pracując w gospodarstwie doczekał końca wojny. Wrócili z matką do Płocka (ojciec, żołnierz AK, zginął w pierwszych dniach Powstania Warszawskiego), by stwierdzić, że z licznej rodziny krewnych ocalało tylko kilka osób. Żydzi, którzy powrócili do Płocka, zorganizowali gminę, a później wszystko się rozpadło. Ktoś jechał do Palestyny, czekał na wizę kanadyjską. – Kiedy skończyłem w Jagiellonce dziesiątą klasę, przekonałem rodziców (matka ponownie wyszła za mąż), że trzeba wyjechać. To było dla mnie tragiczne i trudne – wspominał. – Nie znałem hebrajskiego. Kochałem Polskę, wiersze Konopnickiej, „Lokomotywę” Tuwima. Nauczyłem się czytać na „Quo vadis”.
Dzień przed wyjazdem był w Warszawie na premierze Niemców Kruczkowskiego. Jechał trolejbusem, a kiedy w nowej ojczyźnie wsiadł do odrapanego autobusu, chciał wracać. Matka myślała nawet, by napisać list do Bieruta z prośbą o zgodę na powrót. Trudny był też pobyt w obozie przejściowym dla uchodźców. Umarła matka, potem żona. By zapewnić utrzymanie dwom synom, pracował jako wychowawca internatu, następnie nauczyciel literatury w liceum. W 1982 roku na froncie w Libanie ginie syn Raz. Zrozpaczony ojciec wysłał pełen protestu przeciwko bezsensownej wojnie list do przywódców Izraela.
Nigdy nie przerwał kontaktu z polską literaturą i kulturą. Znajomi przysyłali mu książki, z których zgromadził obszerną bibliotekę. Często robi odczyty na temat polskiej poezji. – Mam wielkie szczęście w życiu, że jestem produktem dwóch bogatych kultur. Dlaczego mam porzucić jedną? – mówił w TNP.
Od 1988 roku corocznie odwiedza Polskę i Płock. Jest szczęśliwy, stwierdzając tylko mikroskopijne (dwa) przypadki antysemityzmu.
– W moim narodzie jest też wiele ksenofobii – mówił Jakub Guterman, podając przykład rasistowskich okrzyków „śmierć Arabom” na stadionie sportowym. Jest przekonany, że jedyną drogą jest uczyć ludzi wzajemnego zrozumienia. – Trzeba zbliżyć młodzież, burzyć mury – apelował Jakub Guterman. Żona Jakuba Gutermana jest Dunką. Dzieci urodziły się w Izraelu, ale nie znają języka polskiego. On sam mówi dobrą polszczyzną, ilustruje książki, również polskie.    (lesz)