Z wizytą w dworku Piłsudskich w „Milusinie”

Obok Romana Dmowskiego i Ignacego Paderewskiego Józef Piłsudski zaliczany jest do grona ojców polskiej niepodległości. Po wybuchu I wojny światowej stanął na czele legionów polskich walczących u boku armii austriackiej z Rosją. Po odzyskaniu niepodległości, jako Naczelnik Państwa, a później Marszałek Polski dowodził siłami zbrojnymi. Zapamiętany został jako znakomity wódz, ale przede wszystkim jako triumfator Bitwy Warszawskiej i pogromca bolszewików znad Niemna. Po zawarciu traktatu ryskiego i trzyletnim uczestnictwie w życiu parlamentarnym, zrażony nieustannymi swarami pomiędzy stronnictwami politycznymi, wycofał się z życia publicznego. Zamieszkał z rodziną w Sulejówku, niewielkiej podwarszawskiej wiosce, w willi „Milusin”.

Poświęcił się wówczas całkowicie pracy pisarskiej. Jednopiętrowy, skromny, biały dworek był darem od jego dawnych podkomendnych, którzy zebrali fundusze na jego budowę. Działka na której stanął dom była własnością drugiej żony marszałka Aleksandry Szczerbińskiej. Piłsudscy przebywali tam do momentu zamachu majowego, po którym rodzina przeprowadziła się do Belwederu. Sulejówek nadal często odwiedzali, szczególnie w okresach letnich. Tutaj organizowano rodzinne spotkania, imprezy i jubileusze.

Po zakończeniu II wojny światowej, kiedy to Polska stała się krajem zależnym od Związku Radzieckiego i członkiem Układu Warszawskiego, Piłsudskiego starano się wymazać z narodowej pamięci. Miejsca jego upamiętnienia, muzea i pomniki, które powstały w okresie międzywojennym, likwidowano. Sytuacja zmieniła się dopiero po upadku „żelaznej kurtyny” i komunizmu, kiedy to zaczęto przywracać pamięć o osobach zasłużonych dla polskiej niepodległości. Józefa Piłsudskiego uczczono otwierając w Sulejówku okazałe muzeum biograficzne.

Kompleks muzealny udostępniono do zwiedzania w 2020 roku, przedstawiając w nim biografię marszałka na szerokim tle historycznym, kulturowym i społecznym. Jego sercem jest klimatyczna, jednopiętrowa willa „Milusin”, położona pośrodku czterohektarowego parku, którego wygląd – po kilkudziesięcioletniej dewastacji – przywrócony został do czasów, gdy gospodarowała w nim Aleksandra Piłsudska. Żona marszałka stworzyła tam ogród warzywny, założyła sad i pasiekę, posadziła drzewa morwowe, niezbędne do hodowli jedwabników. Rodzina prowadziła wówczas bardzo skromne życie, bowiem jedynymi jej dochodami były tantiemy autorskie za książki i artykuły napisane przez Piłsudskiego oraz honoraria za udzielane przez niego wywiady i odczyty.

W ogrodzie ustawiono replikę słynnej ławeczki, na której lubił wypoczywać marszałek, kontemplując piękno „milusińskiej puszczy”. Odtworzono też studzienny żuraw, który znajdował się tutaj przed stu laty. Do dziś stoi też pierwszy dom Piłsudskich, zwany „drewniakiem” (willa „Otradno”), w którym rodzina zamieszkiwała do czasu powstania nowego domu. Wyposażenie „Milusina” było skromne, a większość sprzętów pochodziło z darowizn od żołnierzy, przyjaciół i znajomych marszałka. Po zakończeniu II wojny światowej dworek został upaństwowiony i utworzono w nim przedszkole. W drewniaku urządzono zaś mieszkania socjalne dla najuboższych mieszkańców Sulejówka.

Willę ogołocono z mebli i pozostałego wyposażenia, ukrywając te sprzęty w nieznanym miejscu. Odnaleziono je dopiero przed kilku laty w magazynach wojskowych. Zwiedzający mogą obecnie obejrzeć wiernie odtworzone pomieszczenia, z których korzystała rodzina Piłsudskich, takie jak: salonik, sypialnia, kuchnia, łazienka, gabinet czy biblioteka. Zachowała się też oryginalna stolarka okienna i drzwiowa, okucia, parkiety i deski podłogowe, kominki, piece oraz naścienna instalacja elektryczna z porcelanowymi przełącznikami. Willę i park można zwiedzać wyłącznie w obecności przewodnika i trwa to około półtorej godziny.

Mimo że Piłsudski mieszkał w „Milusinie” tylko przez trzy lata, miejsce to uległo pewnego rodzaju mitologizacji. Stało się symbolem rodzinnego gniazda, do którego marszałek zawsze chętnie powracał. Ostatni raz przyjechał do Sulejówka na miesiąc przed swoją śmiercią. Nowoczesny gmach muzealny wybudowano na skraju parku u zbiegu ulic Paderewskiego i Piłsudskiego. Większa część obiektu zlokalizowana jest w trzech podziemnych kondygnacjach kryjących się osiemnaście metrów poniżej poziomu gruntu. Na najniższej znajduje się licząca ponad dwa tysiące metrów kwadratowych ogromna sala z wystawą stałą. W dwóch pozostałych podziemnych kondygnacjach mieszczą się magazyny i pracownie.

W naziemnej części budynku, o wysokości dwunastu metrów, znajdują się: recepcja, szatnia, pomieszczenia edukacyjne, biblioteka, czytelnia, sklep z pamiątkami oraz restauracja. Organizowane są tam także wystawy czasowe. Wystawę stałą można obejrzeć samodzielnie lub z przewodnikiem. W dowolnym momencie można przerwać zwiedzanie dla odpoczynku. Napoje i posiłki oferuje restauracja „Adelcia”, mieszcząca się po lewej stronie drzwi wejściowych.

Wystawa stała zatytułowana „Dla Rzeczypospolitej. Józef Piłsudski 1867 – 1935” jest opowieścią biograficzną o marszałku i jego epoce. Składa się z sześciu części (galerii), z których pięć zatytułowanych: Ziuk, Wiktor, Komendant, Naczelnik i Marszałek ułożonych chronologicznie opisuje poszczególne okresy życia marszałka od czasów młodości do momentu śmierci. Galeria Symbol koncentruje się na spuściźnie po Piłsudskim oraz na jego przed i powojennym kulcie.

Na wystawie zastosowano różnego rodzaju środki narracyjne.

[paywall]

Są to m.in. eksponaty będące pamiątkami po marszałku bądź ich replikami, tablice z tekstami, makiety obiektów, prezentacje multimedialne i dźwiękowe, grafiki, dzieła sztuki, reprinty, teksty, cytaty, instalacje artystyczne prezentowane w odpowiednio ukształtowanej przestrzeni. Można zobaczyć oryginalne przedmioty używane przez Piłsudskiego, takie jak buława marszałkowska, czy też słynna „bostonka”, maszyna drukarska służąca do produkcji konspiracyjnych gazet.

Zwiedzanie wystawy ułatwia audio przewodnik wprowadzający tematycznie w przestrzeń poszczególnych galerii. Minimalny czas, jaki trzeba przeznaczyć na obejrzenie całej ekspozycji, to co najmniej dwie godziny. Obok muzeum – na Skwerze Niepodległości jest pomnik siedzącego w fotelu Józefa Piłsudskiego w mundurze wojskowym, wspierającego się na szabli, z córkami, zatytułowany „Lekcja historii”. Młodsza córka, Jadwiga, siedzi na ławeczce, trzymając w ręku model samolotu, a starsza, Wanda, stoi, trzymając w ręku szmacianą lalkę. Jest to zgodne z prawdą historyczną, bowiem Jadwiga Piłsudska jeszcze w młodości zdobyła uprawnienia pilota szybowcowego, a w czasie drugiej wojny światowej pilotowała samoloty RAF-u.

Oprócz „Milusina” i nowoczesnego gmachu wystawienniczego w skład kompleksu w Sulejówku wchodzi także willa „Bzów”, mieszcząca obecnie pomieszczenia administracyjno-biurowe. W międzywojennej Polsce dom ten należał do fundacji żołnierskiej, a przeznaczony był na mieszkania dla wdów po żołnierzach legionowych. Mieściły się w nim również pomieszczenia służbowe dla adiutantów i żołnierzy chroniących marszałka i jego rodzinę. Funkcję tę pełnili w Sulejówku kawalerzyści z VII Pułku Ułanów Lubelskich stacjonujących w pobliskim Mińsku Mazowieckim.

Pod opiekę żołnierzy z tego pułku oddana została także ulubiona klacz Piłsudskiego – Kasztanka, która była najbardziej znanym koniem w międzywojennej Polsce. Miała cztery lata, gdy rozpoczęła służbę w legionach i nazywała się wówczas Fantazja. Była niska, bowiem jej wysokość w kłębie wynosiła zaledwie metr pięćdziesiąt, ale za to bardzo narowista. Nie tolerowała obcych, których kopała albo gryzła.

W wojnie polsko-bolszewickiej nie wzięła udziału, a po jej zakończeniu używana była przez marszałka wyłącznie w celach reprezentacyjnych, uczestniczyła w wojskowych rewiach i defiladach. Zginęła tragicznie podczas transportu pociągiem z Warszawy do Mińska w listopadzie 1927 roku na skutek urazów wewnętrznych i złamania kręgosłupa. Przewożona w wagonie bez dozoru przewróciła się podczas jazdy. Pochowana została w koszarach VII Pułku w Mińsku Mazowieckim obok budynku dowództwa. Miejsce jej grobu oznaczono kamieniem z tablicą „Tu leży Kasztanka, ulubiony koń bojowy Marszałka Piłsudskiego”. Odnowiona mogiła zachowała się do dnia dzisiejszego. W 1930 roku kolejnym koniem Piłsudskiego została klacz „Mera” - córka Kasztanki. Jej imię upamiętniało nazwę rzeki, nad którą stał rodzinny dom marszałka w Zułowie na Litwie.

W listopadzie 2024 roku przy ulicy Wschodniej 11 w Łodzi sulejowskie muzeum otwarło swoją filię, pod nazwą Bibuła – Tajna Drukarnia. Na przełomie lat 1899/1900 roku Piłsudski mieszkał tam wraz ze swoją pierwszą żoną Marią Juszkiewicz. Drukował wówczas konspiracyjną gazetę „Robotnik”, kolportowaną na terenie miasta i w innych miejscowościach Królestwa Polskiego. Po dekonspiracji lokalu Piłsudski i jego żona zostali aresztowani i przewiezieni do Warszawskiej Cytadeli, gdzie poddano ich śledztwu. Muzeum powstało w tym lokalu jeszcze przed wojną, ale zostało przez Niemców zlikwidowane.

Marszałek Józef Piłsudski, zwany w dwudziestoleciu międzywojennym przez swoich żołnierzy dziadkiem, był postacią szalenie fascynującą. Swoje życie prywatne całkowicie podporządkował idei walki o niepodległość, którą realizował konsekwentnie, aż do śmierci. Pełna zawirowań i nieprzewidzianych zwrotów akcji była także epoka, w której przyszło mu żyć. Twórcy muzeum starali się możliwie jak najwierniej odtworzyć wszystkie detale historyczne, które miały wpływ na jego zachowania i decyzje, jest to więc jedyne takie miejsce w Polsce, w którym można najpełniej poznać życiorys marszałka i zrozumieć motywy jego działań.

Sulejówek w ciągu stu lat przekształcił się z małej położonej wśród lasów podwarszawskiej wioski, niewielkiego letniska, w miasto liczące ponad dwadzieścia tysięcy mieszkańców. Pomimo intensywnej urbanizacji zachowało ono charakter ogrodu, bowiem lasy i parki zajmują nadal 2/3 jego powierzchni. Oddalone dwadzieścia kilometrów od centrum stolicy jest doskonale skomunikowany z Warszawą za pomocą linii kolejowej i przebiegającej niedaleko autostrady A2.

W okresie międzywojennym zamieszkiwali tutaj także inni znani sanacyjni politycy, jak na przykład Jędrzej Moraczewski z żoną. Ich willa „Siedziba” zachowała się do dnia dzisiejszego. Na potrzeby Towarzystwa Oświatowego zakupił w Sulejówku willę „Białynia” Ignacy Jan Paderewski. Jedną z atrakcji miasta jest ponad stuletni Park Glinianki, na terenie którego znajduje się kilka malowniczych stawów. Dawniej eksploatowano w nich glinę na potrzeby pobliskiej cegielni. Po wyczerpaniu się pokładów tego surowca doły zostały zalane wodą. Na terenie parku znajduje się kawiarnia, a w jego pobliżu zbudowano obiekty sportowe. Można tutaj odpocząć na świeżym powietrzu po zakończeniu zwiedzania muzeum.

Tekst i fot. Ewa i Bogumił Liszewscy