Węgierski Październik ‘56

Wyjątkowi goście i ciekawy temat – w Muzeum Mazowieckim odbyło się kolejne spotkanie z cyklu Konfrontacje Historyczne. Tym razem było poświęcone węgierskiemu Październikowi 1956 roku.
Gośćmi Muzeum Mazowieckiego byli: dr Janos Tischler – radca ambasady Republiki Węgierskiej w Polsce, dyrektor węgierskiego instytutu kultury oraz Akos Engelmayer – były ambasador, uczestnik rewolucji węgierskiej 1956 r. Obaj panowie znają język polski. Janos Tischler dzięki mamie, która była Polką. Akos Engelmayer pracował w Polsce jako dziennikarz. Publiczności zgromadzonej w Muzeum Mazowieckim opowiadali o tym, jak doszło do rewolucji i jak wyglądały protesty.
Po rozpadzie Austro-Węgier państwo węgierskie straciło 60 procent terytorium i tyleż obywateli. Węgry szukały powrotu do swoich utraconych ziem. Miały wspólną granicę z Polską w 1939 roku. 17 września uciekali tamtędy Polacy. Potem Węgrzy szli z Niemcami na ZSRR, ale formalnie nie wypowiedzieli wojny przeciwko Polsce i w czasie powstania warszawskiego też odmówili Niemcom udziału w pacyfikacji Warszawy. Polska znalazła się w gronie państw zwycięskich, Węgry – pokonanych. – Węgrzy dostali nowy ustrój za karę, Polacy – w nagrodę. Na Węgrzech po wojnie panowała jeszcze gorsza sytuacja niż w Polsce. Zlikwidowano system wielopartyjny i kościoły. Prymasa uwięziono. Panował głód. Polsce został orzeł, choć bez korony. My byliśmy pozbawieni godła i munduru. Iskra wolności przyszła z Polski – mówił Janos Tischler.
Powstanie ’56 wybuchło z powodu demonstracji solidarnościowych z Polską, z Poznaniem. Gomułka dał do zrozumienia Polakom, że jedynym gwarantem bezpieczeństwa jest ZSRR, że nie można się buntować. Węgry nie miały nic do stracenia. Na demonstrację poparcia wybrano wspólne, symboliczne miejsce – pomnik Bema. Gdy ludzie mogli po tylu latach wyjść po raz pierwszy na ulice, poczuli się wolni. – W centrum miasta obalono pomnik Stalina, który do dziś nie został odbudowany. A w Polsce stoi pałac im. Stalina. Odesłaliśmy Stalina do domu, tylko buty zostały, bo węgierskie – żartowali goście. Pod parlamentem zaśpiewano Boże coś Polskę po węgiersku. Ludzie domagali się dojścia do władzy Imre Nagyego. János Kádár zwrócił się o pomoc do Sowietów w tłumieniu „kontrrewolucyjnego powstania”. Chruszczow początkowo nie wiedział, czy wojska nie będą potrzebne w Polsce, ale w końcu się zgodził. Na ulicach pojawiły się pierwsze czołgi, jednak ludzie chwycili za broń i podjęli walkę. Akos Engelmayer miał 18 lat, gdy wybuchła październikowa rewolucja. – Zbieraliśmy butelki na benzynę, trafiłem do drzwi jakiegoś mieszkania. Kobieta szlochając, wylała przygotowany na zimę przecier pomidorowy do wanny, umyła butelki i dała mi. To jest dla mnie symbol ‘56 roku – ta kobieta – opowiadał Akos Engelmayer.
27 października wojska sowieckie zostały zatrzymane. Wydawało się, że powstanie zwyciężyło. Okazało się jednak, że sowieci nie mogli sobie pozwolić na utratę renomy i obozu. 4 listopada nastąpiła druga agresja. Pojawiały się czołgi T65 i ściągnięte z Azji wojska. Powstańcy szukali kogoś, kto stanie na ich czele. Nie udało się. Armia węgierska praktycznie nie stawiała oporu. Żołnierzy i powstańców rozbrojono. Garstka przeszła do podziemia. Skazano na śmierć 230 osób, został stracony Imre Nagy. Około 200 tysięcy Węgrów opuściło kraj. Władzę przejął oficjalnie rząd Kádára. – W 1956 roku wytworzyła się niespotykana wcześniej wielka jedność narodowa. Powstanie to byli młodzi ludzie: uczniowie, robotnicy, studenci z koktajlem Mołotowa na czołg T34 w wąskiej uliczce. To była absolutnie spontaniczna prowizorka, szefowie grup zostali wybrani, nie mianowani. Siła powstania w Budapeszcie, że nie było zorganizowane – opowiadał Engelmayer.
Potem zaczęły się represje. Trwały 5 lat. Najwięcej pomagała Polska, wysyłając medykamenty, środki opatrunkowe, żywność. Powstawały komitety pomocy Węgrom. Tylko polscy piloci odważyli się lądować w Budapeszcie.– Zbliża nas umiłowanie wolności – stwierdził dr Janos Tischler. W 1986 roku w Podkowie Leśnej odsłonięto pierwszą tablicę ku czci poległych i pomordowanych w tamtych czasach wcześniej niż na Węgrzech. Akos Engelmayer, jak i cała jego klasa, za udział w powstaniu dostał wilczy bilet. Wylądował w szkole zawodowej. Pracował jako zecer. Później jako dziennikarz i w strukturach Solidarności w Polsce. Ożenił się z Polką. Goście konfrontacji historycznych pokazali również archiwalne fotografie.
Lena Szatkowska
fot. Piotr Dąbrowski