Ratusz w Gąbinie – serce miasta i perła klasycyzmu

W samym sercu Gąbina, przy wschodniej pierzei Starego Rynku wznosi się majestatyczny ratusz – budowla, która od niemal dwóch stuleci pełni funkcję administracyjną, a jednocześnie stanowi jeden z najcenniejszych zabytków architektonicznych regionu. Choć jego funkcja jest praktyczna, to forma i historia czynią z niego wyjątkową atrakcję turystyczną, przyciągającą miłośników, architektury i lokalnego dziedzictwa.

Gąbin to jedno z najstarszych miast Mazowsza. Pierwsze wzmianki o nim pochodzą z 1215 roku, kiedy to istniał jako osada targowa. Prawa miejskie uzyskał w 1322 roku, choć niektóre źródła sugerują, że mógł je posiadać już wcześniej. Przez wieki miasto rozwijało się jako ośrodek handlu i rzemiosła, korzystając ze swojego położenia w pobliżu Wisły. W czasach staropolskich Gąbin był miastem królewskim, a jego mieszkańcy – zarówno chrześcijanie, jak i Żydzi – tworzyli dynamiczną społeczność kupiecką i rzemieślniczą.

Siedziba władz miejskich znajdowała się na Starym Rynku. Pierwszy ratusz w Gąbinie był drewniany. W 1808 roku wybuchł w nim pożar. Drewniany obiekt – pochodzący z drugiej połowy XVII w. – w jednej chwili przestał istnieć. Miasto bez ratusza nie mogło jednak funkcjonować. Nowy, murowany budynek wzniesiony został w latach 1824-1827 we wschodniej pierzei rynku, prawdopodobnie według projektu Jakuba Kubickiego. Ten znany architekt epoki klasycyzmu, autor m. in. warszawskiego Belwederu, w podobnym czasie realizował projekt budowy ratusza dla siedziby władz miejskich w Płocku. Poza tym gąbiński ratusz – swoją architekturą nawiązującą do architektury warszawskiej XIX wieku, gdzie za realizację wielu budynków odpowiadał właśnie Jakub Kubicki – przypomina inną realizację tegoż architekta, czyli przebudowę pałacu Ossolińskich w Sterdyni w pow. sokołowskim (woj. mazowieckie).

Ratusz w Gąbinie to klasycystyczna budowla o harmonijnych proporcjach i eleganckiej formie. Wzniesiony na planie prostokąta, posiada dwie kondygnacje. Charakterystycznym elementem jest ryzalit z attyką oraz czterospadowy dach pokryty blachą, który nadaje mu solidny, ale nieprzytłaczający charakter. W centralnej części fasady znajduje się wieża na planie czworokąta, zwieńczona filarkami – to element, który przyciąga wzrok i nadaje budynkowi monumentalności.

Fasada od strony rynku wyróżnia się wnęką z balkonem na wysokości pierwszego piętra – to miejsce, z którego niegdyś ogłaszano ważne decyzje miejskie. Zdobi ją również herb miasta Gąbin, wizerunek znany już od XVI wieku, przedstawiający otwartą basztę z bramą na błękitnym tle.

Druga strona budynku, skierowana ku kościołowi św. Mikołaja, ozdobiona jest kolumnami jońskimi, co dodaje całości klasycznej elegancji. Nad oknami znajdują się półkoliste arkady, które łagodzą surowość bryły i wprowadzają element lekkości.

Dzięki tym elementom ratusz w Gąbinie stanowi przykład klasycystycznej architektury użyteczności publicznej z pierwszej połowy XIX w. na Mazowszu. Należy do najcenniejszych i najlepiej zachowanych tego typu budynków w naszym regionie.

Ratusz nieprzerwanie pełni funkcję administracyjną, co czyni go nie tylko zabytkiem, ale również żywym centrum życia społecznego. Obecnie mieści się tu Urząd Miasta i Gminy Gąbin, a także odbywają się liczne spotkania mieszkańców. Budynek jest nie tylko miejscem pracy urzędników, ale również przestrzenią symboliczną – miejscem, gdzie podejmowane są decyzje dotyczące przyszłości lokalnej społeczności.

Jednocześnie ten obiekt ma 200 lat i wymaga pilnych prac konserwatorskich. W latach 90. XX wieku ratusz przeszedł gruntowny remont, który dostosował obiekt do współczesnych potrzeb. Obecnie – po 30 latach – czekają go kolejne prace rewitalizacyjne. Znalazły się na ten cel fundusze. Samorząd Województwa Mazowieckiego przyznał dofinansowanie w ramach programu „Mazowsze dla zabytków” na realizację projektu pn. „Renowacja zabytkowego klasycystycznego ratusza w Gąbinie – etap II”. 

W projekcie zauważono m.in. że intensywny ruch kołowy, w tym transport ciężki, generuje wibracje, które negatywnie wpływają na konstrukcję budynku, powodując pęknięcia i deformacje fundamentów oraz ścian. Dodatkowo podsiąkanie wody gruntowej powoduje zawilgocenie szczególnie w częściach wykonanych z cegły surowej. Także stan więźby dachowej, oryginalnej z XIX wieku, wymaga wymiany i wzmocnienia zniszczonych elementów, aby zapewnić odporność na obciążenia wiatrem. Szczególną uwagę zwraca wieżyczka na dachu, której konstrukcja uległa degradacji.

Po przeprowadzeniu fachowej ekspertyzy technicznej w ramach projektu planowana jest wymiana i wzmocnienie konstrukcji więźby dachowej, przy zachowaniu historycznego charakteru budynku. Przemurowanie kominów i nadproży wieżyczki dla stabilizacji konstrukcji. Celem projektu jest zachowanie oryginalnych wartości architektonicznych ratusza oraz zapewnienie jego trwałości i ochrony na przyszłe pokolenia poprzez przeprowadzenie niezbędnych prac konserwatorskich i budowlanych. Szacunkowy koszt prac opiewa na kwotę 642 tys. zł. Dofinansowanie z budżetu Województwa Mazowieckiego wynosi 100 tys. zł. Planowany termin realizacji wyznaczony został do końca 2025 roku.

Realizacja tego projektu to ważny krok w ochronie dziedzictwa kulturowego Gąbina i dalszym rozwoju miasta jako miejsca o bogatej historii i unikalnej architekturze. A Urząd Miasta i Gminy Gąbin zdobył również dotacje z Rządowego Programu Odbudowy Zabytków. Dzięki tym zabiegom ratusz w Gąbinie – jeden z najcenniejszych zabytków północnego Mazowsza, z pewnością odzyska dawny blask.  

Dla turystów odwiedzających Gąbin ratusz stanowi doskonały punkt wyjścia do zwiedzania miasta. Obiekt jest ogólnodostępny z zewnątrz. Do wnętrz można zajrzeć w godzinach pracy urzędu. Jego centralne położenie sprawia, że w zasięgu krótkiego spaceru znajdują się inne atrakcje. W bezpośrednim sąsiedztwie ratusza znajduje się gotycki kościół św. Mikołaja z XV wieku.

W czasie II wojny światowej wiele kamienic otaczających Stary Rynek została poważnie zniszczona. Do czasów współczesnych zachowała się jednak kamienica przy Starym Rynku 6. W jej wnętrzach mają swoje siedziby takie stowarzyszenia jak Związek Piłsudczyków czy Towarzystwo Miłośników Ziemi Gąbińskiej oraz Społeczne Muzeum Ziemi Gąbińskiej. Jest to najstarsza na gąbińskiej starówce kamienica z 1809 r., w której urodził się Felicjan Sławoj Składkowski – ostatni premier II RP. W mieszczącym się w kamienicy muzeum znajdziemy wiele pamiątek związanych z tym jednym z najbardziej znanych mieszkańców Gąbina. Wśród eksponatów są m.in. rękopisy pamiętników, korespondencja rodzinna, książki, dokumenty i fotografie.

Warto również wspomnieć o lokalnych szlakach turystycznych, takich jak „Szlak historii Gąbina”, który prowadzi przez najważniejsze miejsca związane z dziejami miasta – od średniowiecznych nekropolii, przez miejsca pamięci narodowej, aż po zabytki architektury drewnianej i murowanej. Warto odwiedzić Grób Nieznanego Żołnierza, zespół cmentarza ewangelickiego, pocztę konną, młyn parowy z lat 20. XX wieku.

Ratusz w Gąbinie to nie tylko zabytek architektury – to również symbol samorządności, niezależności i dumy lokalnej społeczności. Jego obecność w przestrzeni miejskiej przypomina o wartościach, które przez wieki kształtowały to miasto: pracowitości, otwartości i poszanowaniu tradycji.

Dla mieszkańców Gąbina ratusz to miejsce szczególne – nie tylko ze względu na jego funkcję, ale również emocjonalne znaczenie. To tu odbywają się śluby cywilne, uroczystości rocznicowe, spotkania z ważnymi gośćmi. To tu podejmowane są decyzje, które wpływają na codzienne życie mieszkańców. Jego obecność przypomina o długiej i barwnej historii miasta, a jednocześnie inspiruje do dalszego odkrywania uroków tego mazowieckiego zakątka. Dla miłośników historii, architektury i spokojnych, klimatycznych miasteczek – to miejsce obowiązkowe na turystycznej mapie Polski.

Fot. Mateusz Wawrzyński

* Artykuł sfinansowany ze środków Samorządu Województwa Mazowieckiego