Okrzeja i Wola Okrzejska. Gniazdo rodzinne Henryka Sienkiewicza

Wola Okrzejska to niewielka wioska na północy obecnego województwa lubelskiego nad rzeką Okrzejką, będącą prawym dopływem Wisły. Wieś leży na obszarze historycznego Podlasia. Tutaj urodził się w maju 1846 roku pierwszy polski noblista literacki Henryk Sienkiewicz. W 1966 roku, z okazji sto dwudziestej rocznicy urodzin i pięćdziesiątej śmierci pisarza, otwarto w zrewitalizowanej od fundamentów dawnej dworskiej oficynie, w której przyszedł na świat, drugie polskie muzeum poświęcone jego życiu i twórczości. Przyszły pisarz mieszkał tutaj do dziewiątego roku życia.

Stosując się do maksymy sformułowanej przez Jana Wolfganga Goethego, „kto chce poznać poetę, musi udać się do jego kraju”, odwiedziliśmy gniazdo rodzinne autora „Trylogii”. Pisarz w swoich dziełach niejednokrotnie nawiązywał do rodzinnych stron, a protoplastami bohaterów jego powieści były osoby, z którymi stykał się w dzieciństwie, młodości i późniejszym okresie życia. Niepowtarzalny klimat szlacheckich zaścianków i dworów na ziemi łukowskiej, do której należy Wola Okrzejska, miał duży wpływ na jego twórczość.

Oryginalny dom należący do babki Henryka Sienkiewicza – Felicjanny Cieciszewskiej w Woli Okrzejskiej nie zachował się do dzisiejszych czasów. Po jej śmierci majątek przejął wuj Henryk, ale wskutek nieumiejętności gospodarowania wkrótce się go pozbył, sprzedając ziemię i zabudowania. Miejsce to stało się własnością państwa po zakończeniu II wojny światowej, kiedy to duże majątki ziemskie odebrano właścicielom.

Parterowa, kryta czterospadowym dachem oficyna, w której mieści się muzeum, przeszła przed kilku laty rewitalizację. Dzięki temu zgromadzone tam zbiory zyskały nowy blask. Eksponaty rozlokowane są w sześciu salach. Można tam zobaczyć m.in. popiersie pisarza, fortepian należący niegdyś do jego rodziny, maszynę służącą mu do pracy, duży zbiór fotografii, portretów, obrazów przedstawiających jego rodzinę i znajomych, a także rzeźby ukazujące postacie z utworów. Sala zwana Rekwizytornią zawiera przedmioty związane z ekranizacjami najbardziej znanych dzieł noblisty. Muzeum mieści też pokaźną kolekcję książek wydanych w kilkudziesięciu językach, w różnych krajach świata.

Życie prywatne Henryka Sienkiewicza jest mało znane, ale mogłoby stanowić kanwę do fabuły sensacyjnego filmu. Autor „Rodziny Połanieckich” miał ogromne powodzenie u płci pięknej jako mężczyzna przystojny, o przyjemnej, niebanalnej aparycji. Jego sława rosła z każdym rokiem, w miarę ukazywania się kolejnych arcydzieł, co również nie było bez znaczenia. Niewiele osób wie, że autor „Quo vadis” był trzykrotnie żonaty i aż pięciokrotnie zaręczony.

Pierwszą wybranką pisarza była panna z bogatego, mieszczańskiego domu, dziewiętnastoletnia Maria Keller. Związek ten został zerwany z powodu protestu rodziców narzeczonej, dla których Sienkiewicz był zbyt biedny. W grę wchodziła także plotka posądzająca go o romans z Heleną Modrzejewską. Chociaż do ślubu ostatecznie nie doszło, panna Kellerówna pozostała wierna swojej młodzieńczej miłości do śmierci i nigdy nie wyszła za mąż. Sienkiewicz ożenił się dopiero po pięciu latach od zakończenia tego związku, z Marią Szetkiewiczówną. Małżeństwo to trwało zaledwie cztery lata, bowiem żona zmarła na gruźlicę. Przyszły noblista pisał w tym czasie drugi tom „Trylogii”. Ze związku tego przyszło na świat dwoje dzieci: Henryk i Jadwiga.

Drugie małżeństwo Sienkiewicz zawarł z wychowanką bogatych mieszczan z Odessy, którą była dziewiętnastoletnia Maria Romanowicz vel Wołodkiewicz. Trwało zaledwie sześć tygodni i zakończyło się w atmosferze skandalu. Zanim jeszcze do niego doszło, pisarz zaręczył się ze swoją cioteczną siostrzenicą, Marią Babską, jednak pod wpływem perswazji siostry pierwszej żony zerwał te zaręczyny. Biografowie noblisty do dziś próbują rozwikłać tajemnicę burzliwego związku pisarza z Marią Wołodkiewiczówną, w który bez przerwy ingerowali jej opiekunowie. Związek formalnie zakończył się dopiero z chwilą unieważnienia go przez sąd kościelny.

Ostatecznie pisarz związał się z Marią Babską, z którą już raz zerwał zaręczyny, była ona bowiem zakochana w nim od lat młodzieńczych. Sekretny ślub para zawarła w 1904 roku w gronie najbliższych.

[paywall]

Sienkiewicz miał wówczas pięćdziesiąt osiem lat, a panna młoda czterdzieści jeden. Małżeństwo przetrwało do śmierci autora „Ogniem i mieczem”, ale było bezdzietne.

Muzeum otacza ogród, pozostałość dawnego parku krajobrazowego, którego pierwotna kompozycja została niestety zatarta. Można tam obejrzeć rzeźby przedstawiające postacie z utworów noblisty. Pierwsze muzeum Sienkiewicza powstało w 1958 roku na terenie dworku w Oblęgorku, który to majątek pisarz otrzymał w darze od narodu polskiego w dwudziestą piątą rocznicę swojej pracy twórczej. Dwór i otaczające go grunty przekazała państwu polskiemu rodzina pisarza. W 1978 roku w Poznaniu otwarto Literackie Muzeum Henryka Sienkiewicza. Powstało na bazie prywatnej kolekcji wielbiciela twórczości noblisty, który przekazał ją miastu. Instytucja ta działa obecnie jako filia poznańskiej Biblioteki Raczyńskich.

Wola Okrzejska jest także miejscem urodzenia pięciorga rodzeństwa Henryka Sienkiewicza. Pisarz miał dwa lata starszego brata, Kazimierza, który walczył w powstaniu styczniowym, a zginął w wieku dwudziestu siedmiu lat, walcząc w wojnie francusko-pruskiej w obronie Francji pod Orleanem, oraz cztery młodsze siostry: Anielę, Helenę, Zofię i Marię. Zofia i Helena poświeciły się literaturze. Ich imiona wymienione zostały na cokole postawionego przed kilkunastu laty pomnika na cmentarzu w leżącej cztery kilometry na wschód wiosce Okrzei. Pomnik znajduje się tuż obok grobu matki pisarza Stefanii z Cieciszowskich. Dominującym elementem postumentu jest postać siedzącej pod krzyżem Stefanii, obejmującej prawą ręką stojącego obok niej syna, który wpatruje się w leżącą na jej kolanach książkę.

Okrzeja to miejscowość ze starym rodowodem, która już w piętnastym wieku uzyskała prawa miejskie, jednakże cieszyła się nimi zaledwie przez dwieście lat. Jej centralnym miejscem jest murowany kościół parafialny pod wezwaniem św. Apostołów Piotra i Pawła ufundowany przez prababkę Sienkiewicza – Teresę z Lelewelów Cieciszowską, córkę nadwornego lekarza króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. W świątyni tej Sienkiewicz został ochrzczony, o czym przypomina tablica pamiątkowa. Na sklepieniu kościoła widoczne są plafony przedstawiające sceny z „Quo vadis” i „Potopu”. Znajduje się tutaj również tablica upamiętniająca matkę noblisty. Zachował się oryginalny sprzęt liturgiczny i inne elementy wyposażenia podarowane przez fundatorkę, a także zabytkowa chrzcielnica. W podziemnych kryptach spoczywają szczątki kilkorga przedstawicieli rodu Cieciszowskich, przodków Sienkiewicza ze strony matki.

Na południowo-wschodnim skraju wsi, w odległości jednego kilometra od jej centrum, w 1938 roku odsłonięto kopiec poświęcony pisarzowi, którego sypanie trwało pięć lat. Pomysł utworzenia tego typu miejsca pamięci powstał już w 1924 roku, kiedy to sprowadzono do Polski ciało zmarłego sześć lat wcześniej w szwajcarskiej miejscowości Vevey pisarza. Jednakże zrealizowany został kilka lat później. Okrzejski proboszcz powołał w tym celu w 1932 roku specjalny komitet. Jednym z jego aktywnych członków był przyszły bohater spod Kocka, gen. Franciszek Kleeberg.

Kopiec planowano wznieść w Woli Okrzejskiej, ale ówcześni jej właściciele nie wyrazili na to zgody. Zakupiono więc na ten cel działkę w Okrzei. Ziemię przywożono z różnych części świata i kilku kontynentów, a w budowie uczestniczyła głównie młodzież okolicznych szkół. Wysokość względna obiektu wynosi 15 metrów, a jego średnica u podstawy 45 metrów. Odsłonięcie było uroczystością o olbrzymiej randze, bowiem patronem przedsięwzięcia zostali ówcześni: prezydent, marszałek i prymas Polski, ponadto w uroczystościach uczestniczyło kilku biskupów, wysocy rangą wojskowi, rektorzy kilku wyższych uczelni, dzieci i wnuki pisarza oraz tłumy przybyłych gości.

Na wierzchołku kopca znajdowała się początkowo tablica z krótkim napisem „H. Sienkiewiczowi 1938 r.”, którą w 1980 roku zastąpiono marmurowym popiersiem. Stara płyta znajduje się obecnie u podnóża kopca. W 2021 roku obiekt przeszedł rewitalizację, podczas której usunięto rosnące dotąd u jego podnóża gęste szpalery akacji syberyjskiej.

W ziemi łukowskiej znajduje się kilka innych miejsc związanych z pisarzem. Jest to m.in. Wola Gułowska, miejsce śmierci jego matki, czy też Burzec, należący do rodziny jej siostry, Aleksandry Dmochowskiej. Sienkiewicz upodobał sobie piękno tego miejsca szczególnie i dlatego uczynił Burzec gniazdem rodowym rodziny Skrzetuskich. W pobliskim Wojcieszkowie znajduje się grób Dmochowskich. Tutaj też została pochowana trzecia żona pisarza.

Prawdziwymi recenzentami talentu Henryka Sienkiewicza były dziesiątki tysięcy czytelników jego dzieł. Drukowano je początkowo w prasie, a dopiero później wydawano w formie książek. Nie brakowało też krytyków, próbujących pomniejszyć talent pisarza. Jednym z nich był Witold Gombrowicz, który nazwał Sienkiewicza autorem pierwszorzędnym wśród pisarzy drugorzędnych. Mimo takich opinii jego twórczość do dziś broni się sama. Dowodem na to są chociażby kolejne ekranizacje dzieł, jak choćby ostatnia polsko-indyjska produkcja, powstała w 2024 roku, pod tytułem „Quo vadis. Miecz miłości”. Ten film animowany zrealizowano z okazji sto dwudziestej rocznicy przyznania Sienkiewiczowi nagrody Nobla.

Tekst i fot. Ewa i Bogumił Liszewscy