II wojna światowa, potem emigracja do Buenos Aires... Irena Sławińska o swoim bracie Stanisławie Farkasie

Wielkie pudło przyjechało do Płocka z Buenos Aires. Pani Irena codziennie przegląda jego zawartość. Wyjmuje zdjęcia, dokumenty, rysunki, egzemplarze „Głosu Polskiego”. Wędruje śladami brata, poznając szczegóły jego dramatycznej biografii – od przymusowej ucieczki z kraju do emigracji w Argentynie. W nowej ojczyźnie Stanisław Farkas nie zapomniał o swoich korzeniach. Przez wiele lat pełnił funkcję prezesa Związku Polaków i Polskiej Macierzy Szkolnej. Działał w harcerstwie i organizacjach kombatanckich. Płock odwiedził czterokrotnie.

Stanisław Farkas urodził się 8 maja 1922 roku w Słupi. Absolwent gimnazjum w Krakowie, przed wybuchem wojny zdążył jeszcze ukończyć techniczny kurs przygotowawczy do szkoły podchorążych lotnictwa. W kwietniu 1939 r. został zakwalifikowany na kurs szybowcowy departamentu lotnictwa w Ustjanowej. Bieszczadzkie szybowisko było wtedy jednym z najważniejszych centrów szkoleniowych w Europie. Tu przygotowywali się m.in. kandydaci do Centralnej Szkoły Podoficerów Pilotów i Szkoły Podchorążych Lotnictwa w Dęblinie. W 1936 roku zorganizowano pierwszy kurs szybowcowy dla pań. Po klęsce wrześniowej lotnisko zostało zlikwidowane, a instruktorzy i uczniowie zasilili kadry słynnych dywizjonów angielskich.

1 września zastał Stanisława w Krakowie, z przydziałem do obrony przeciwlotniczej. Po ucieczce z niewoli niemieckiej z Dęblina wrócił w Kieleckie. Zatrudnił się jako buchalter w majątku Szczekociny. W marcu 1941 roku wstąpił do ZWZ w Słupi. Rok później złożył przysięgę żołnierzy AK, dołączając do placówki w Szczekocinach. Szkołę Podchorążych Rezerwy Piechoty AK ukończył w stopniu plutonowy podchorąży (ps. „Węgier, „Wilk”). Poważnie ranny w ramię w akcji pod Wywłą (1 sierpnia 1944 roku) ukrywał się w majątku Krotkiewskich w Irządzach. Biały dwór, w którym podobno przed bitwą pod Szczekocinami nocował Kościuszko, przetrwał. W czasie wojny schronienie znalazło tutaj kilkanaście osób – uciekinierów z Warszawy i Poznania. Wśród nich działaczka społeczna, przełożona gimnazjum i założycielka Seminarium Nauczycielskiego w Zamościu Cecylia Kuncewiczowa, teściowa pisarki Marii Kuncewiczowej.

W odwecie za akcję AK esesmani spalili Wywłę. Resztki partyzantów schroniły się w lesie.

Poszukiwany przez organy bezpieczeństwa po wejściu Sowietów na Kielecczyznę Farkas opuszcza Polskę 10 lipca 1945 roku, na podstawie dokumentów francuskiego „Czerwonego Krzyża”. Przez Czechy, Bawarię i Austrię trafia do Polskiego Ośrodka Wojskowego w Langwasser (były obóz dla jeńców wojennych i robotników przymusowych) i do Murnau, gdzie działa Polski Ośrodek Wojskowy rekrutujący żołnierzy do 2. Korpusu Polskiego we Włoszech. Jest już po wielkich zwycięstwach – zdobyciu 18 maja 1944 roku wzgórza Monte Cassino, bitwie o Ankonę w lipcu 1944 i Bolonię w kwietniu 1945 roku.

Stacjonujące niedaleko Ankony – w Porto St. Giorgio – dowództwo polskie przydziela Stanisława Farkasa do Centrum Wyszkolenia Broni Pancernej w Gallipoli, gdzie zostaje oficerem wychowania ideowego. Możliwe, że spotkał tam Jerzego Giedroycia, który w Gallipoli był oficerem oświatowym.

Razem z żołnierzami, którzy nie decydują się wrócić do komunistycznej Polski, Farkas wyjeżdża do Anglii. Żołnierze z C.W. Panc zostają umieszczeni w obozie Blackshaw Moore (Camp 4) w pobliżu miasteczka Leek. W 1947 roku wstępuje do Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia (Polish Resettlement Corps), utworzonego przez władze brytyjskie dla żołnierzy demobilizowanych na Zachodzie, podległych władzom RP na uchodźstwie. Ochotnicza służba w korpusie trwała 2 lata. W tym czasie żołnierze przygotowywali się do życia cywilnego (uczyli języka, zdobywali kwalifikacje zawodowe). Większość z nich pozostała w Wielkiej Brytanii. Około 10 tysięcy wróciło do Polski. Stanisław Farkas wybrał emigrację. 6 marca 1949 roku, wraz z tysiącami żołnierzy wojsk alianckich, przypłynął do Argentyny.

Los Polacos w Buenos Aires

Rozpoczął pracę jako technik elektryk, równocześnie ucząc się hiszpańskiego. Nie został lotnikiem, ale brał udział w budowie lotniska w Comodoro Rivadavia. Był później na kierowniczych stanowiskach w przemyśle (San Marco Textil, Bonafide S.A., Sandoz Argentina Sección Colorantes). W 1968 roku założył własną firmę, którą prowadził do przejścia na emeryturę. Z małżeństwa z Heleną Jaworską urodziła się córka Krystyna.

Angażował się w życie Polonii. W latach 1979-83 był prezesem Związku Polaków w Argentynie (Presidente de la Unión de los Polacos en la República Argentina). Sprawował także funkcje prezesa Koła Byłych Żołnierzy Armii Krajowej w Argentynie (Buenos Aires) i Polskiej Macierzy Szkolnej oraz wiceprezesa Związku Polskich Kombatantów w Argentynie (1996-1997). Był przewodniczącym Komitetu Redakcyjnego „Głosu Polskiego” – od 1976 roku jedynego pisma polskiego w Argentynie.

Działaczem polonijnym i dziennikarzem był też Włodzimierz Taworski, ojciec Tadeusza, długoletniego dyrektora Miejskiego Ogrodu Zoologicznego w Płocku. Tadeusz wymyślił akcję „Krokodyl”, w wyniku której za książki dla Polonii argentyńskiej dostał egzotyczne zwierzęta do płockiego ogrodu.

Stanisław Farkas należał również do harcerstwa. Pomagał w przygotowaniach do wysokogórskiej wyprawy Harcerskiego Klubu Andynistycznego „Tatry”. W 1969 roku, w 25. rocznicę bitwy o Monte Cassino, harcerze wyruszyli w góry, by zdobyć i nazwać dziewicze 5-tysięczniki. 14 stycznia na szczycie stanął Ryszard Czarniawski. Góra została nazwana „Monte Cassino”. W metalowej puszce umieszczono Krzyż Monte Cassino, ziemię z pobojowiska oraz grobów harcerzy batalionów „Zośka” i „Parasol”. 25 stycznia kolejny zespół andynistów (Ryszard Czarniawski i Marek Gaiński) zdobył szczyt ochrzczony „Generał Bór-Komorowski”. Niestety, podczas zejścia, w pobliżu przełęczy Manantiales, kamienna lawina zabrała 19-letniego Marka. Na cokole generała San Martina w Manzano odsłonięto pamiątkową tablicę z okazji 25. rocznicy zwycięstwa pod Monte Cassino i zdobycia szczytu. Imię druha Marka Gaińskiego nosi schronisko położne niedaleko Mendozy.

1 listopada 1985 roku „za wybitną pracę nad zachowaniem polskości przez emigrację w Argentynie” Stanisław Farkas został odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski przez Prezydenta RP na Uchodźstwie. W styczniu 1989 roku otrzymał nominację na stanowisko Delegata Rządu RP na Argentynę. Wziął udział w I Kongresie Polonii Ameryki Łacińskiej w Argentynie i Paragwaju (1993). Był także prezesem II walnego zebrania USOPAŁ (Unia Stowarzyszeń i Organizacji Polskich w Ameryce Łacińskiej). W 1948 roku promowany podporucznikiem w Korpusie Oficerów Piechoty ze Starszeństwem. W 1990 r. – awansowany do stopnia porucznika. Otrzymał Krzyż Armii Krajowej z numerem 4344.

Stanisław Farkas zmarł 21 września 2012 roku. Przyjaciele i rodzina pożegnali go w Kościele Polskim Matki Boskiej z Guadalupe w Buenos Aires.

Fot. Marta Kunavar