Bielsko-Biała – Mały Wiedeń. Bajkowe miasto na Pogórzu Śląskim

Odwiedzających Bielsko-Białą turystów zapewniamy, że nie pożałują swojego wyboru. Miasto położone jest na wyżynnym, pofałdowanym terenie Pogórza Śląskiego, otoczone masywami Beskidu Śląskiego i Małego. Może poszczycić się fascynującymi obiektami architektonicznymi, pochodzącymi z czasów monarchii austro-węgierskiej. Beskidzkie szczyty – włączone w granice administracyjne aglomeracji bielsko-bialskiej, w tym najsłynniejsze Szyndzielnia oraz Klimczok – dodają miastu dodatkowego uroku. Bielsko-Biała określana jest mianem „Małego Wiednia” i z pewnością nie ma w tej nazwie najmniejszej przesady. Nazwa „bajkowe miasto” wywodzi się z działającego tutaj od połowy ubiegłego wieku Studia Filmów Rysunkowych, na którego produkcjach wychowywało się wiele pokoleń Polaków.

Bielsko-Biała leży nad rzeką Białą, prawym dopływem Wisły, od której wywodzi swoją nazwę prawobrzeżna dzielnica. Przez wieki wzdłuż tej rzeki przebiegała granica pomiędzy Królestwem Polskim a Czechami, a następnie państwem Habsburgów. Po włączeniu Małopolski do zaboru austriackiego rzeka Biała stała się linią oddzielającą Śląsk Cieszyński od Galicji. Obecnie rozgranicza dwie główne historyczne dzielnice: Bielsko i Białą, które do połowy dziewiętnastego wieku stanowiły całkowicie odrębne organizmy miejskie.

Ośmiowiekową metryką może poszczycić się Bielsko, czyli lewobrzeżna dzielnica, która w dokumentach wymieniana była już na początku czternastego wieku, jako osada rzemieślnicza, w której dominowały warsztaty produkujące sukno. Chociaż nie zachował się dokument lokacyjny, to wiadomo, że prawa miejskie Bielsko posiadało już na początku czternastego wieku. Otrzymało je z nadania Piastów cieszyńskich, władających księstwem ze stolicą w Cieszynie, w którego skład wchodziło.

Na prawym brzegu rzeki Białej w średniowieczu istniała królewska wieś Lipnik z niewielkim przysiółkiem Biała. W siedemnastym wieku stała się samodzielną wsią, a prawa miejskie Biała Krakowska, bo tak się wówczas nazywała, otrzymała w 1723 roku z rąk króla Augusta II Mocnego. Podobnie jak Bielsko osada ta rozwijała się w oparciu o manufaktury sukiennicze.

Bielsko i Biała funkcjonowały do połowy dwudziestego wieku jako odrębne ośrodki miejskie, ale w praktyce gospodarcze i kulturalne więzi między nimi były bardzo bliskie. Duży wpływ na rozwój tego dwumiasta wywarli Niemcy, którzy stanowili dominującą grupę ludności. Przy budowie obiektów użyteczności publicznej oraz kamienic często wykorzystywano projekty sporządzane przez architektów wiedeńskich.

Formalne połączenie Bielska i Białej w jeden organizm miejski nastąpiło w 1951 roku, niemniej jako jedno miasto funkcjonowało już w okresie drugiej wojny światowej, po opanowaniu Śląska przez wojska niemieckie. Na pierwszym dworcu kolejowym, oddanym do użytku pasażerów w 1860 roku, widniała już nazwa stacji Bielsko-Biała. Drugi, funkcjonujący do dziś dworzec, składający się z pięciu połączonych dwupiętrowych pawilonów, ozdobiony polichromiami wzorującymi się na zdobieniach pompejańskich, zbudowano w 1889 roku. Ciekawostką jest to, że obiekt ten powstał w ciągu zaledwie stu czterdziestu dni roboczych i po rewitalizacji służy mieszkańcom miasta do chwili obecnej.

Najstarszym obiektem w lewobrzeżnej części Bielska-Białej jest zamek książąt Sułkowskich. Był on częścią dawnych średniowiecznych fortyfikacji, bowiem Bielsko otoczone było murami obronnymi, po których pozostał niewielki fragment. Obecnie jest siedzibą Muzeum Historycznego i stanowi wizytówkę miasta. Dzięki badaniom archeologicznym wiadomo, że w miejscu tym znajdowała się wcześniej doskonale ufortyfikowana warownia Piastów Cieszyńskich. Jej rekonstrukcję przedstawia makieta prezentowana w jednej z sal muzealnych.

W latach 1572-1849 Bielsko stanowiło – w ramach monarchii Habsburgów – serce tzw. państwa stanowego, zwanego również państwem Bielskim. Zarządzane było ono przez arystokratów węgierskich i niemieckich, którym przysługiwał tytuł księcia. W połowie osiemnastego wieku państwo Bielskie przeszło w ręce polskiego rodu Sułkowskich. Przebudowywali oni zamek w stylu eklektycznym, nadając mu charakter rezydencjonalny. Sułkowscy mieszkali w nim do końca drugiej wojny światowej.

W salach zamkowych znajdują się wystawy i eksponaty związane z historią miasta i jego najbliższej okolicy, z beskidzką kulturą oraz sztuką ludową dawną i współczesną. Dla turystów udostępniono wnętrza Sali Muzycznej, Mieszczańskiej (Biedermeier), Niebieskiej, Młodopolskiej, Rycerskiej, gabinet męski, salonik damski, lapidarium oraz będącą nekropolią rodu Sułkowskich, dobudowaną w dziewiętnastym wieku kaplicę św. Anny. Z zamkowych okien można podziwiać piękną panoramę miasta i otaczające mury Beskidy.

Widoczny jest stamtąd budynek zabytkowego Teatru Polskiego w stylu neoklasycystycznym. Zaprojektował go architekt Emil Ritter von Forster, a zbudowany został w latach 1889-1890. Znajduje się na terenie dawnych, obecnie już nieistniejących zamkowych ogrodów. Fasada budynku nawiązuje stylistyką do symbolu rzymskiego łuku triumfalnego. Równie interesujący architektonicznie jest stojący obok neorenesansowy gmach Poczty Polskiej, zbudowany w ostatnich latach dziewiętnastego wieku. Półokrągłe naroże budynku przykryte kopułą z zegarem i rzeźbami Jowisza i Merkurego nadaje obiektowi charakter monumentalny.

Miasto dynamicznie się rozwijało, powstawało w nim wiele zakładów przemysłowych różnych branż, wzrastała też gwałtownie liczba mieszkańców. Jeszcze do niedawna mówiono o Bielsku-Białej, jako o mieście „stu przemysłów”.

[paywall]

Dominowała głównie branża włókiennicza, dzięki której miasto było trzecim ośrodkiem produkującym tkaniny w Austro-Węgrzech i drugim po Łodzi w odrodzonej po pierwszej wojnie światowej Rzeczypospolitej. Bielsko-Biała słynęło też z produkcji dywanów. Do tradycji miejscowego sukiennictwa nawiązuje ekspozycja prezentowana w Starej Fabryce, będącej oddziałem Muzeum Historycznego, znajdującej się na tzw. Żywieckim Przedmieściu. Jest to budynek dawnej fabryki sukna i towarów wełnianych z 1868 roku.

Zgromadzono w nim kolekcję unikalnych maszyn i urządzeń wykorzystywanych w zakładach włókienniczych. Odtworzono poszczególne działy produkcyjne, m.in.: przygotowalnię, przędzalnię, tkalnię i wykańczalnię. Spacer wśród zgromadzonych na dużej przestrzeni przemysłowych artefaktów pomaga zwiedzającym przenieść się w przeszłość i poznać pracę ówczesnych włókienników. Do tej samej tematyki nawiązuje też trzeci oddział Muzeum Historycznego, zwany Domem Tkacza, w którym odtworzono oryginalny warsztat rzemieślniczy oraz przylegające do niego pomieszczenia mieszkalne bielskich tkaczy z przełomu dziewiętnastego i dwudziestego wieku. 

Położona na prawym brzegu rzeki dzielnica Biała założona została jako miasto otwarte, nie posiadała bowiem murów obronnych. Regularna sieć ulic wytyczona została wokół czworobocznego rynku, obecnie Placu Wojska Polskiego. Miejsce to ozdabiają figury z dziecięcych bajek, takie jak: Smok Wawelski, kucharz Bartłomiej Bartolini herbu Zielona Pietruszka, a w niedalekiej odległości od nich postać Don Pedra – szpiega z krainy Deszczowców. W innych częściach miasta można spotkać figury Bolka i Lolka, Reksia oraz Pampaliniego, łowcy zwierząt.

Studio Filmów Rysunkowych powstało w 1947 roku. Początkowo było oddziałem Łódzkiej Wytwórni Filmów Fabularnych, a z czasem się usamodzielniło. Przy nim powstaje obecnie centrum edukacyjno-rozrywkowe, po którym gości oprowadzać mają bohaterowie z bajek dziecięcych. Odwiedzający będą mogli się tam zapoznać z historią i tajnikami animacji, narzędziami używanymi przy ich powstawaniu, a także tworzyć własne animacje.

Przy Placu Wolności znajdował się pierwszy miejski ratusz, obecnie nieistniejący. Budynek wykorzystywany był później jako karczma i zajazd. Współczesna siedziba rady miejskiej powstała w 1897 roku na Placu Ratuszowym. Najpierw budynek stanowił siedzibę Komunalnej Kasy Oszczędności, później zaadaptowały go władze miejskie. Początkowo na jego najwyższym piętrze znajdowały się mieszkania urzędników. Mieściły się tam również muzeum, siedziba straży miejskiej, a nawet mały areszt. Ze względu na swój wygląd budynek porównywany jest do ratusza zamojskiego. Jego ozdobą jest czworokątna wieża zegarowa z galerią widokową oraz bogata ornamentyka fasady. Widnieją na niej wizerunki pszczół, stanowiących symbol pracowitości mieszkańców miasta.

Obok ratusza założono istniejący do dziś miejski park, a w pobliżu stoi pomnik nawiązujący do faktu, że w Białej mieściła się siedziba Generalności Naczelnej konfederatów barskich. Był to powstańczy rząd, który rezydował tutaj w latach 1769-1771. Później ze względów bezpieczeństwa jego siedziba została przeniesiona do Cieszyna.

W połowie dziewiętnastego wieku Bielsko i Biała, podobnie jak cała monarchia Austro-Węgierska, były miastami wielonarodowościowymi. Oprócz Niemców zamieszkiwali je Polacy, Czesi i Żydzi, dlatego w mieście funkcjonowały świątynie różnych wyznań. Żydowskie synagogi zostały spalone przez hitlerowców w okresie drugiej wojny światowej.

Bielsko nazywano „okiem protestantyzmu” w katolickiej Austrii, bowiem w szesnastym wieku przeważająca liczba mieszkańców była ewangelikami. W okresie kontrreformacji ich odsetek stopniowo malał, jednak wciąż był na tyle duży, że w mieście wyodrębniła się dzielnica zwana „bielskim Syjonem”. Znajdowały się w niej instytucje wyłącznie ewangelickie, takie jak: kościół, szkoły, dom modlitwy, seminarium, cmentarz, sierociniec oraz pomnik Marcina Lutra, stojący na placu nazwanym jego imieniem. Jest to jedyny pomnik twórcy protestantyzmu w Polsce. W centrum stoi trójnawowy, neogotycki kościół Zbawiciela z wysoką wieżą należący do parafii ewangelicko-augsburskiej. Warto go zwiedzić ze względu na zabytkowe wyposażenie wnętrza oraz wystawioną tam kolekcję protestanckich starodruków i rękopisów sprzed kilku wieków.

Imponująca pod względem rozmiarów jest monumentalna czternastowieczna rzymsko-katolicka katedra pw. św. Mikołaja, wznosząca się przy placu o tej samej nazwie. Po zamku był to drugi murowany budynek w Bielsku. Wrażenie robi 61-metrowej wysokości wieża zegarowa. Za najpiękniejszy kościół rzymsko-katolicki Bielska-Białej oraz całego Podbeskidzia uważana jest osiemnastowieczna, pojezuicka barokowo-rokokowa świątynia pw. Opatrzności Bożej, ozdobiona dwiema symetrycznie położonymi wieżami. Mieści się na wschodnim przedmieściu prawobrzeżnej części miasta. Swoją nazwę i powstanie zawdzięcza handlarzowi suknem, późniejszemu bielskiemu burmistrzowi Baltazarowi Damkowi, który w 1707 roku w tym miejscu cudem uniknął śmierci z rąk szwedzkiego żołnierza. Początkowo postawił w tym miejscu krzyż, a następnie ufundował pierwszą kaplicę, na fundamentach której powstał kościół. Świątynia ma późnobarokowe, rokokowe i neogotyckie wyposażenie, takie jak: ambona o kształcie Łodzi Piotrowej, witraże z figurami apostołów i świętych, chrzcielnicę, obrazy i ołtarz.

Na szczyt znajdującej się w granicach Bielska-Białej Szyndzielni (1029 m n.p.m.) można się dostać, korzystając z kolejki gondolowej o niemal dwukilometrowej długości. Na szczycie jest wieża widokowa, z której możemy podziwiać beskidzkie szczyty oraz panoramę miasta. Mieści się tam też niewielka wystawa nieużywanych już, starych, historycznych wagoników oraz mini alpinarium, zawierające rośliny beskidzkie oraz alpejskie. Na szczyt, na którym funkcjonuje już od ponad stu lat schronisko z parkingiem dla samochodów i camperów, można także dotrzeć drogą asfaltową. Przygotowane trasy umożliwiają turystykę pieszą i rowerową.

Tekst i fot. Ewa i Bogumił Liszewscy