5 zamków na 500-lecie inkorporacji Mazowsza do Królestwa Polskiego. Szlakiem książąt mazowieckich

Rok, w którym przypada 500. rocznica włączenia Mazowsza do Królestwa Polskiego, jest doskonałą okazją do tego, by odwiedzić miejsca, które najlepiej opowiadają historię dawnego Księstwa Mazowieckiego. Zamki w Liwie, Czersku, Ciechanowie, Płocku i Pułtusku były świadkami politycznych decyzji, wielkich ambicji i wydarzeń, które kształtowały dzieje naszego regionu. Książęta mazowieccy przez stulecia zakładali miasta, fundowali kościoły i wznosili zamki, które do dziś stanowią nasze materialne dziedzictwo. Pozostałości po nich pozwalają nam odbyć swoistą podróż w czasie.

Inkorporacja Mazowsza do Korony

W 2026 roku przypada 500. rocznica inkorporacji Mazowsza do Królestwa Polskiego – wydarzenia, które na trwałe zmieniło historię regionu i całego państwa. Po śmierci Janusza III, ostatniego księcia mazowieckiego z lokalnej linii Piastów, samodzielne Księstwo Mazowieckie zostało włączone do monarchii Jagiellonów, stając się integralną częścią Królestwa Polskiego.

Mazowsze zostało włączone do Korony Rzeczpospolitej w 1526 r. Wcześniej, po rozbiciu dzielnicowym, uzyskało pewną samodzielność i dzięki rządom książąt mazowieckich przez trzy wieki rozwijały się na jego terenie handel i rzemiosło. Powstały takie miasta jak Ciechanów, Czersk i Liw, a w nich zamki warowne stanowiące ochronę dla miejscowej ludności. Po bezpotomnej śmierci ostatnich książąt mazowieckich Stanisława i Janusza III księstwo na prawie lennym zostało włączone do Królestwa Polskiego.

Za symboliczne przypieczętowanie tego procesu uznaje się 10 września 1526 roku, kiedy Sejm Mazowiecki złożył przysięgę wierności królowi Zygmuntowi I Staremu. Kilka lat później przedstawiciele Mazowsza po raz pierwszy uczestniczyli w sejmie walnym jako reprezentanci ziem należących już do Korony.

W ramach obchodów tego jubileuszu Muzeum Mazowieckie w Płocku realizuje projekt „Mazowsze dla Korony. 500-lecie włączenia Mazowsza do Królestwa Polskiego”, którego mecenasem jest Samorząd Województwa Mazowieckiego.

Projekt „Mazowsze dla Korony” obejmuje m.in. program badawczy „Mazowsze w dobie inkorporacji do Królestwa Polskiego”, który zostanie zwieńczony konferencją naukową oraz publikacją, program edukacyjny „Mazowiecki Projekt Żywej Historii”, którego adresatami są dzieci i młodzież szkolna z terenu Mazowsza, stacjonarną wystawę czasową „Mazowsze dla Korony”.

Ekspozycja planszowa poświęcona dziejom i dziedzictwu kulturowemu książęcego Mazowsza odwiedza kolejne miasta naszego regionu. Na 20 planszach wystawa ukazuje poszczególnych władców z dynastii piastowskiej oraz proces inkorporacji. Wzbogacają ją zdjęcia map, dokumentów, zabytków architektury i kultury materialnej (15 ziem wchodzących w skład historycznego Mazowsza do 1526 roku).

Płock – dawne opactwo pobenedyktyńskie i Zamek Książąt Mazowieckich

W Płocku – w jednym z najbardziej charakterystycznych miejsc miasta, jakim jest Wzgórze Tumskie – możemy podziwiać zespół dawnego opactwa pobenedyktyńskiego oraz Zamku Książąt Mazowieckich.

Płocczanom z pewnością zamek kojarzy się z dwiema wieżami. Zegarowa jest czworoboczna, z cylindrycznymi wieżyczkami w wyższej kondygnacji, nakryta baniastym hełmem. U jej podstawy widoczne są pozostałości romańskiej budowli. Wieża Szlachecka u podstawy jest czworoboczna, wyżej ośmioboczna z dachem wielospadowym, krytym dachówką. Przy ziemi widoczny jest gotycki łuk bramny.

Według historyków już pod koniec X wieku na Wzgórzu Tumskim powstał gród książęcy. Zdecydowały o tym walory obronne nadwiślańskiej skarpy. Z kolei w XI wieku to do Płocka – dzięki Władysławowi I Hermanowi – została przeniesiona z Krakowa stolica państwa Piastów.

Jak dowiadujemy się m.in. z portalu zabytek.pl, zespół zabudowań tworzących opactwo benedyktyńskie i zamek książąt mazowieckich stanowi cenne źródło historyczne dla poznania historii początków państwa polskiego. Kompleks przedstawia wysoką wartość dokumentacyjną ze względu na czytelność nawarstwień historycznych w zachowanej substancji zabytkowej. Zachowane fragmenty najstarszych reliktów gotyckiego zamku i kościoła są prezentowane jako element ekspozycji. Jako unikat wyróżnia się ocalały w murach Wieży Zegarowej relikt kamiennego palatium.

Trzy skrzydła dawnego klasztoru – przebudowane w XVII i XIX wieku – zajmują obecnie skarbiec Muzeum Diecezjalnego oraz Kuria Diecezjalna. To budynki o trzech kondygnacjach z dwuspadowymi dachami krytymi dachówką. W części południowej zachowały się relikty kościoła pw. św. Wojciecha. Są one widoczne zarówno z zewnątrz, jak i wewnątrz budynku.

Obecnie trwają prace konserwatorskie w ramach projektu „Podniesienie atrakcyjności turystycznej zespołu dawnego opactwa benedyktyńskiego z elementami Zamku Książąt Mazowieckich w Płocku”. Całkowita wartość projektu wynosi 11 488 023,77 zł, z czego 9 157 103,74 zł stanowi dofinansowanie ze środków Funduszy Europejskich. Prace obejmują m.in. remont elewacji północnej i zachodniej, polegający na odnowieniu ceglanych murów i kamiennych fragmentów oraz uzupełnieniu ubytków z zachowaniem historycznego charakteru budowli.

Podczas prowadzonych prac przy Zamku Książąt Mazowieckich odkrywane są kolejne fascynujące detale, które przez lata pozostawały ukryte. Jednym z ostatnich takich znalezisk są ślady uszkodzeń w murze, najprawdopodobniej pochodzące z czasu bohaterskiej obrony Płocka w 1920 r. W jednej z widocznych szczelin dostrzec można obiekt przypominający tkwiący w murze pocisk będący niemym świadkiem dramatycznych wydarzeń sprzed ponad stu lat.

Zamek w Czersku – jedna z najstarszych mazowieckich warowni

Położony nad doliną Wisły zamek w Czersku jest jedną z najstarszych i najważniejszych warowni Mazowsza. Ludzie osiedlali się w tej okolicy już przed tysiącami lat, tu spotykały się szlaki handlowe na Pomorze, Ruś i Śląsk, tu znajdowała się pilnie strzeżona przeprawa przez Wisłę. W średniowieczu zamek w Czersku pełnił funkcję strategicznej twierdzy broniącej szlaków handlowych i granic księstwa.

Średniowieczny, gotycki zamek w Czersku wybudowany został przez księcia Janusza Starszego na przełomie XIV i XV wieku na miejscu wcześniejszego grodu. Chociaż w ciągu wieków został mocno zniszczony, to jego wyniosłe wieże górujące nad okolicą nadal świadczą o wspaniałej historii Mazowsza.

Dziś zamek w Czersku jest przestrzenią działań kulturalnych i edukacyjnych. Organizowane są tu turnieje rycerskie, rekonstrukcje historyczne oraz wydarzenia plenerowe, które pozwalają zwiedzającym przenieść się w czasy książąt mazowieckich. To miejsce szczególnie lubiane przez miłośników historii „na żywo” – takiej, którą można zobaczyć, usłyszeć, a nawet dotknąć. Dostępny jest dla turystów przez cały rok, a jego Administratorem jest Ośrodek Kultury w Górze Kalwarii.

Kalendarz imprez organizowanych na zamku w Czersku jest zapełniony wydarzeniami edukacyjnymi i artystycznymi. Już w najbliższy weekend 27-28 czerwca w ramach cyklu „Historia Viva” odbędzie się wydarzenie „Vita Medievalis”, podczas którego odwiedzający znajdą odpowiedzi na pytania: Czy średniowiecze to faktycznie „wieki ciemne”? Czym różnił się rycerz od piastowskiego pancernego? Ile tak naprawdę ważył miecz? Czy niegdyś mięso jedzono tyko od święta? Jak drzewiej pozyskiwano miód? Czy życie w średniowieczu oznaczało ciągłą pracę bez odpoczynku i zabawy?

O niemal tysiącletnim okresie średniowiecza opowiedzą rekonstruktorzy z grupy Kuźnia Borzywoj. Przybywając na zamek w Czersku, będzie można zajrzeć do dawnej kuchni i dowiedzieć się, jak wyglądała dieta naszych przodków. Śmiałkowie przywdzieją elementy rycerskiej zbroi, i poczują w dłoni ciężar miecza! Nie obejdzie się również bez zamkowych legend i wspólnego poszukiwania śladów pozostawionych przez dawnych mieszkańców czerskiego wzgórza. W trakcie wydarzenia będzie działać także stanowisko mincerza, a łaknący nietuzinkowej pamiątki będą mogli zakupić i własnoręcznie wybić repliki średniowiecznych denarów, pensów i groszy.

Tydzień później – w weekend 4-5 lipca zwiedzający dowiedzą się więcej o Bitwie pod Grunwaldem. W czasie tego wyjątkowego weekendu rekonstruktorzy pokażą Wam geniusz pana zamku czerskiego, księcia Janusza Starszego, oraz króla Władysława Jagiełły w uderzeniu na państwo zakonne. Opowiedzą o „tajnym” projekcie budowy mostu łyżwowego, kampanii rozpoczętej jeszcze przed żniwami, zręcznym wyprowadzeniu rycerstwa zakonnego w otwarte pole, tajemniczych okolicznościach śmierci mistrza Ulricha oraz ikonach rycerskiego stanu Mazowsza i Korony.

Warto śledzić stronę internetową zamekczersk.pl, by być na bieżąco z wydarzeniami organizowanymi na zamku. Poza imprezami historycznymi organizowane są tam m.in. koncerty jazzowe.

Zamek w Liwie – strażnik wschodnich rubieży

Zamek w Liwie, choć zachowany jedynie częściowo, należy do najbardziej klimatycznych miejsc na Mazowszu. W jego murach działa Muzeum Zbrojownia na Zamku w Liwie, które gromadzi imponującą kolekcję militariów – od średniowiecznych hełmów po broń z czasów wojen światowych. Ekspozycje są tu prowadzone w sposób angażujący – nie tylko prezentują zabytki, ale też opowiadają o kulturze rycerskiej, dawnych bitwach i przemianach wojskowości.

Wieża zamku w Liwie to wspaniały przykład architektury obronnej z początku XV w. Masywne przypory i grube mury chroniły kiedyś broniących Liwa wojowników, dzisiaj udostępnione jako galeria wystaw zachęcają w letnie gorące dni swoim chłodem.

Wieża zamkowa to trzy komnaty. Na pierwszą z nich możemy wejść z poziomu drewnianego pomostu – jest to przejście bramne. Wstęp do tej części wieży jest bezpłatny w godzinach otwarcia muzeum. Zobaczyć tam można multimedialną prezentację ekspozycji głównej, a tarcze i broń wiszące na ścianach nadają jej średniowieczny, gotycki charakter.

Druga komnata pełni funkcję galerii – po wejściu stromymi, drewnianymi schodami podziwiać możemy od wewnątrz grube ceglane mury. Ciekawym elementem tej kondygnacji jest okno strzelnicze skierowane w stronę pomostu.

W trzeciej, najwyższej komnacie, wyjrzeć można przez okno na pomost i Liw, natomiast z punktu widokowego – na malowniczą dolinę i rzekę Liwiec. To na tej kondygnacji strażnicy wypatrywali niebezpieczeństw. Wrażenie robi znajdująca się tutaj średniowieczna toaleta.

Muzeum organizuje lekcje muzealne i wydarzenia edukacyjne. Corocznie organizowane są turnieje rycerskie. Najbliższy – XXIII Turniej Rycerski o Pierścień Księżnej Anny na Zamku w Liwie odbędzie się 8 sierpnia.

Jak zachęcają organizatorzy, usłyszymy szczęk stali i tętent końskich kopyt, a malownicza Dolina Liwca stanie się areną honorowych zmagań rycerzy. Na pograniczu Mazowsza i Podlasia – przy warowni, której gotyckie mury pamiętają dzieje książąt i królów – najdzielniejsi wojownicy staną w szranki, by dowieść swojego męstwa i zdobyć bezcenny klejnot.

W programie między innymi: pokazy rycerstwa konnego; pojedynki – w tym Turniej o tytuł Fechmistrza Liwskiego; samowtór – (walki dwa na dwa); Gala Profesjonalnych Walk Rycerskich; koncert muzyki dawnej.

Więcej szczegółów już wkrótce, dlatego warto na bieżąco śledzić stronę internetową liw-zamek.pl.

Ciechanów – Muzeum Szlachty Mazowieckiej

Pasjonatom historii i wszystkim, którzy chcą dowiedzieć się więcej o Mazowszu sprzed wieków, z pewnością spodoba się też wizyta w ciechanowskim Muzeum Szlachty Mazowieckiej. Jak podkreślają muzealnicy, misją tej instytucji jest prowadzenie badań, gromadzenie, opracowywanie i upowszechnianie dziedzictwa kulturowego Północnego Mazowsza, ze szczególnym uwzględnieniem tradycji szlacheckich. Aby ,,posmakować” barwnej historii mazowieckiej szlachty oraz całego historycznego księstwa, warto odwiedzić oddział Muzeum – Zamek Książąt Mazowieckich. Stąpając po zamkowych komnatach, poznamy historię Księstwa Mazowieckiego – od Konrada, aż do wygaśnięcia dynastii w szesnastym wieku i wcieleniu do Polski (1526). Zwiedzający mogą przyjrzeć się także mieczom i innemu uzbrojeniu, podziwiać kunszt autentycznej rycerskiej zbroi, czy zobaczyć aranżację średniowiecznego więzienia. Na koniec poznać – i trochę się przestraszyć – dwunogiego smoka mazowieckiego oraz pojawiającego się znikąd czarnego psa, który podobno od wieków strzeże książęcego skarbu.

Zamek Książąt Mazowieckich w Ciechanowie to jeden z najlepiej zachowanych przykładów gotyckiej architektury obronnej na Mazowszu. Jego budowę rozpoczęto w XIV wieku z inicjatywy książąt mazowieckich, a przez wieki pełnił zarówno funkcje militarne, jak i rezydencjonalne. Dziś mieści się tu oddział Muzeum Szlachty Mazowieckiej, które prezentuje historię regionu w nowoczesny i często zaskakujący sposób. Szczególną uwagę przyciągają wystawy oparte na wynikach badań archeologicznych – pokazujące, jak wiele wcześniejszych ustaleń historycznych wymagało rewizji. To miejsce nie tylko opowiada o przeszłości, ale też ją odkrywa – niemal na oczach zwiedzających. Dzięki nowym badaniom udało się ustalić, że zamek ma jeszcze starsze korzenie, sięgające XIII wieku, co zmienia sposób patrzenia na historię całego regionu.

Jak czytamy na stronie Muzeum Szlachty Mazowieckiej, zamek ciechanowski był praktycznie nie do zdobycia i nigdy nie został zajęty przez wrogów, chociaż takie próby podejmowali Krzyżacy, czego dowodem są znalezione w fosie zamkowej, w trakcie badań archeologicznych, dwa miecze i inne fragmenty uzbrojenia rycerzy zakonnych. Zamek pełnił wówczas (na przełomie XIV i XV w.) rolę obronnego zamku granicznego, gdyż granica Państwa Krzyżackiego przebiegała wzdłuż rzeki, tuż za północnym murem zamku.

Największy okres świetności zamku to panowanie księcia Janusza I, syna Siemowita, który po klęsce Krzyżaków pod Grunwaldem w 1410 r. przebudował zamek ciechanowski na swoją rezydencję, stawiając okazały budynek mieszkalny, podnosząc poziom dziedzińca o 1,5 m oraz kładąc ozdobny bruk. Podniesiono wieże i mury do 7 m (poprzednio 5), wzmocniono mury zamku 5-metrowej szerokości wałem gliniano-ziemnym umocnionym drewnianą palisadą i wykopano 18 m. szerokości fosę, której brzegi wyłożono balami dębowymi o długości ponad 5 m. Zaplecze gospodarcze zamku (stajnie, chlewy, obory) było umieszczone poza jego murami, na olbrzymiej platformie drewnianej, na którą się wchodziło z furty zachodniej (dzisiejsza brama główna). Na południe od zamku, na wysokiej skarpie, Janusz I ulokował w 1400 r. nowe miasto Ciechanów z prostokątnym rynkiem, otwartym na okazałą rezydencję książęcą.

Za panowania następnych książąt zamek był ważnym punktem administracji Księstwa Ciechanowskiego, miejscem rokowań międzynarodowych oraz twierdzą, w której przechowywano skarbiec książęcy. Był przebudowywany i dostosowany do użycia broni palnej (m.in. podwyższono mury do obecnej wysokości (ok. 10 m) i wieże – do 21 m, wybito otwory strzelnicze i wyposażono załogę zamku w działa i strzelby). Wejście główne przeniesiono do furty zachodniej, którą umocniono murowanym przedbramiem i mostem zwodzonym.

Po śmierci Janusza II w 1495 r. zamek zaczął się chylić ku upadkowi, a po włączeniu Mazowsza do Korony w 1526 r. całkowicie stracił na swym znaczeniu i pod rządami starostów królewskich powoli popadał w ruinę. Pewne próby remontu zamku były prowadzone za królowej Bony (żony Zygmunta Starego Jagiellończyka), która władała zamkiem w ramach tzw. wdowiej oprawy. Po jej wyjeździe z Polski w 1556 r. więcej takich działań nie podejmowano. W połowie XVII w., w czasie potopu szwedzkiego zamek został zajęty przez Szwedów i spalony, tak jak i Ciechanów. Od tego czasu był już ruiną, położoną za miastem, na rozległych, zabagnionych łąkach.

Po II rozbiorze, w 1803 r. Prusacy, którzy władali znaczną częścią Mazowsza, rozebrali zabudowania wewnątrz zamku, z pozyskanej cegły budując browar w Opinogórze. Pozostawili mury zewnętrzne, których nie byli w stanie naruszyć. Ruiny zamku w XIX w. przyciągały malarzy, pisarzy i poetów, którzy pozostawili po sobie bardzo ciekawe opisy oraz rysunki zamku.

Na terenie zamku, który poddany został w ostatnich latach głębokiej rewitalizacji, mieści się oddział Muzeum Szlachty Mazowieckiej z doskonale wyposażonymi w nowoczesny sprzęt dydaktyczny salami ekspozycyjnymi. Obecnie prezentowane są w nim dwie wystawy stałe: „Fakty i mity ciechanowskiego zamku” oraz „Księstwo Mazowieckie 1200-1526: intrygi, trucizny i smok, czyli 300 lat niezależnego Mazowsza”.

Na zamku w Ciechanowie organizowane są wydarzenia edukacyjne, wystawy i sesje naukowe. Cykliczną imprezą są „Spotkania z Historią” – widowisko o charakterze edukacyjnym, organizowane przez Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie od 2005 roku na dziedzińcu Zamku Książąt Mazowieckich. Impreza odbywa się cyklicznie w pierwszą sobotę września. Co roku wprowadzane zostaje inne hasło przewodnie wydarzenia. Szczegóły na temat zbliżających się wydarzeń znajdziecie na stronie muzeumciechanow.pl.

Pułtusk – hotel we wnętrzach zamku

W zabytkowych wnętrzach XV-wiecznego zamku, położonego na skraju puszczy Białej nad Narwią, mieści się nowoczesny kompleks hotelowo-gastronomiczno-konferencyjny, noszący nazwę Domu Polonii.

Jak dowiadujemy się ze strony mazowsze.travel, do budowy zamku w Pułtusku biskupi płoccy przystąpili w końcu XIV wieku. Źródła historyczne potwierdzają, że pierwszy zamek był drewniany. Murowanym elementem okazała się tylko czworoboczna wieża, której relikty archeolodzy odnaleźli w zachodnim skrzydle budowli. W 1368 r. – w czasie najazdu księcia litewskiego Kiejstuta na Mazowsze – zamek został spalony.

Dzięki Unii w Krewie, zawartej przez Koronę z Wielkim Księstwem Litewskim w dniu 14 sierpnia 1385 r., ustało zagrożenie od wschodu. Wtedy też najprawdopodobniej zapadła w Pułtusku decyzja o przebudowie grodu. Przystąpiono do stopniowej niwelacji dotychczasowych wałów. Na ich miejscu stanęły mury obwodowe. Do wieży od północnego wschodu dostawiono najpierw jednotraktowy budynek mieszkalny, tzw. Mały Dom. Dziedziniec, powstały w obrębie murów, wybrukowano otoczakami i cegłami. W połowie XV wieku nastąpiła kolejna rozbudowa. Od zachodu (tj. na południe od wieży) wzniesiono główny budynek, także jednotraktowy i jednopiętrowy, zwany Wielkim Domem. Przy wschodniej kurtynie murów znajdowały się luźne zabudowania gospodarcze. Od strony miasta nadal funkcjonowała fosa łącząca kanały Narwi. W ten sposób została ukształtowana gotycka warownia, która funkcjonowała do końca XV wieku.

W 1523 r. biskup Rafał Leszczyński rozpoczął przebudowę zamku w stylu renesansowym. Prace kontynuowali jego następcy – biskupi Andrzej Krzycki i Piotr Myszkowski. Kolejni właściciele dodawali wciąż nowe elementy. Biskup Henryk Firlej przeprowadził remont mostu, Stanisław Łubieński przyozdobił kaplicę zamkową. Poniżej zamku znajdowały się piękne ogrody. Rozwój miasta i egzystencję rezydencji biskupiej przerwał potop. Szwedzi zajęli miasto, a na zamku rozlokowało się wojsko. Protestanccy żołnierze nie oszczędzili siedziby biskupa katolickiego – zamek został spalony. Dopiero dzięki biskupom Załuskim – Andrzejowi Chryzostomowi i Ludwikowi Bartłomiejowi – zamek odzyskał dawny blask. Sprowadzeni przez nich artyści przyozdobili komnaty w nowe kasetonowe stropy, intarsje, stiuki i kafle. Na wzór innych rezydencji (np. w Łowiczu, Piotrkowie) znalazła tu swoje miejsce bogata kolekcja portretów książąt mazowieckich i biskupów płockich. W końcu XVIII wieku biskup Krzysztof Hilary Szembek patronował rozbudowie rezydencji. Dobudowano wtedy parterowe skrzydło wschodnie, a skrzydło wjazdowe otrzymało nową klasycystyczną elewację oraz boniowany ryzalit bramny (taki, jaki jest obecnie). Całe założenie uzyskało w ten sposób kształt podkowy otwartej od południa. Po sekularyzacji dóbr kościelnych, gdy majątek przeszedł na własność rosyjskiego zaborcy, zamek pełnił funkcję m.in. szpitala. W 1919 r. nie przedstawiał już większej wartości użytkowej. Po remontach znalazły tu swoje miejsce urzędy miejskie.

Od kilku lat tereny zamkowe są miejscem ciekawych imprez historycznych z inscenizacjami organizowanymi z udziałem rekonstruktorów i kawalerii. Co roku jesienią odbywa się tutaj piknik husarski z turniejem „O Pierścień Lwa Lechistanu – Króla Jana III” oraz rekonstrukcją nawiązującą do odsieczy wiedeńskiej.

* Każde z wymienionych miejsc opowiada fragment historii regionu, który przez stulecia rozwijał się pod rządami własnej dynastii książęcej. W roku 500-lecia inkorporacji Mazowsza do Korony warto je odwiedzić, by lepiej zrozumieć drogę, jaką przeszło Mazowsze – od niezależnego księstwa do jednego z najważniejszych regionów Polski.

Publikacja opracowana na zamówienie Samorządu Województwa Mazowieckiego