Współpraca małżonków a rozdzielność majątkowa

Ustrój małżeńskiej rozdzielności majątkowej oznacza, że każdy z małżonków samodzielnie zarządza swoim majątkiem osobistym. Zyski osiągane przez jednego z małżonków z działalności gospodarczej co do zasady stanowią składnik jego majątku osobistego. W praktyce często zdarza się, że małżonkowie, mimo formalnego pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej, faktycznie współpracują przy prowadzeniu działalności gospodarczej jednego z nich. W takiej sytuacji powstaje pytanie, czy po rozwodzie małżonek, który angażował się w przedsięwzięcie współmałżonka, może dochodzić roszczeń z tytułu swojego wkładu.

Konsekwencją małżeńskiego ustroju rozdzielności majątkowej jest brak majątku wspólnego małżonków. Mimo tej oczywistości rozwiedzeni małżonkowie spodziewają się rozliczeń z tytułu podziału majątku wspólnego, którego wszak nie ma. Idąc dalej, nie wystąpiły nakłady na majątek wspólny ani kosztem majątku wspólnego. Oznacza to, że przepisy dotyczące podziału majątku wspólnego nie będą w tym przypadku pomocne.

Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie zawiera szczegółowych regulacji dotyczących rozliczeń majątkowych między byłymi małżonkami w ustroju rozdzielności majątkowej, dlatego zastosowanie znajdują przepisy ogólne prawa cywilnego, w szczególności regulacje dotyczące bezpodstawnego wzbogacenia. Zgodnie z tym przepisem, osoba, która bez podstawy prawnej uzyskała korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązana jest do jej zwrotu.

Orzecznictwo Sądu Najwyższego potwierdza, że dopuszczalne jest dochodzenie zwrotu nakładów poczynionych przez jednego z małżonków na majątek drugiego, nawet w przypadku istnienia rozdzielności majątkowej. Co ważne, pojęcie nakładów nie jest ograniczone do poniesionych kosztów. W ocenie SN praca wykonywana przez jednego z małżonków w ramach przedsięwzięcia gospodarczego drugiego, jeżeli była nieodpłatna i przyczyniła się do jego wzbogacenia, może stanowić podstawę roszczenia o zapłatę.

W doktrynie i orzecznictwie rozważa się także możliwość analogicznego zastosowania przepisów dotyczących umowy zlecenia (art. 735 i n. k.c.) w sytuacji, gdy współpraca miała charakter stały i powtarzalny.

Nieuprawnione jest jednak założenie, że samo świadczenie pracy na rzecz działalności prowadzonej przez drugiego małżonka wystarcza do przyjęcia, iż doszło do bezpodstawnego wzbogacenia. W kontekście stosunków małżeńskich istotny jest art. 27 k.r.o., nakładający na małżonków obowiązek współdziałania w zaspokajaniu potrzeb rodziny. Praca i wynikające z niej korzyści pozwalające pokryć koszty budżetu domowego nie mogą być uznane za źródło bezpodstawnego wzbogacenia. Z drugiej jednak strony, zakres tego obowiązku nie obejmuje inwestycyjnego wsparcia działalności gospodarczej drugiego małżonka. Jeżeli małżonek wykonywał realną pracę, przyczyniając się do wzrostu majątku współmałżonka, działanie to wykracza poza ramy obowiązków wynikających z art. 27 k.r.o. i może stanowić podstawę roszczenia.

Aby roszczenie miało szansę na uwzględnienie, były małżonek powinien przedstawić dowody potwierdzające:

• istnienie faktycznej współpracy (np. korespondencję, pełnomocnictwa, zeznania świadków),
• wartość korzyści uzyskanej przez drugiego małżonka,
• brak podstawy prawnej dla uzyskanej korzyści (np. brak lub fikcyjność zawartej umowy o pracę lub zlecenia).

Wycena roszczenia powinna obejmować zarówno wartość potencjalnego wynagrodzenia, jak i rzeczywisty wzrost wartości przedsięwzięcia gospodarczego. Szczególną uwagę należy zwrócić na udowodnienie wartości uzyskanej korzyści. Pomocne będą tu zarówno księgi rachunkowe małżonka jak i wyciągi z jego konta firmowego. Często właśnie trudności ze zdobyciem dowodów uniemożliwiają dochodzenie roszczenia.

Roszczenie o zwrot korzyści uzyskanej na skutek bezpodstawnego wzbogacenia przedawnia się z upływem sześcioletniego terminu przedawnienia. Termin ten jest liczony od dnia rozwodu, gdyż termin przedawnienia roszczeń między małżonkami nie płynie w czasie trwania małżeństwa.

Z praktycznego punktu widzenia, małżonkowie powinni unikać nieformalnych ustaleń dotyczących współpracy przy prowadzeniu działalności gospodarczej. Brak odpowiedniego uregulowania współpracy może skutkować powstaniem długotrwałych i skomplikowanych sporów sądowych. W przypadku zaistnienia takiej sytuacji były małżonek ma utrudnione zadanie, gdyż jego roszczenie dochodzone na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu jest trudniejsze do udowodnienia i zazwyczaj opiewa na znacznie niższą kwotę niż by to miało miejsce przy podziale majątku wspólnego.

radca prawny Karol Olkuski
pl. Stary Rynek 2 lok 1B, Płock
tel.: 604 960 660
kancelaria@olkuski.legal