Towarzystwo Naukowe Płockie. Ponad 200 lat historii

To jedno z najstarszych w Polsce towarzystw naukowych. Powstało w 1820 roku przy ówczesnej Szkole Wojewódzkiej Płockiej. Jak czytamy w statucie „Towarzystwo, kontynuując postępowe tradycje polskiej myśli naukowej, ma na celu krzewienie i upowszechnianie nauki, prowadzenie i popieranie badań naukowych oraz gromadzenie materiałów naukowych, w szczególności dotyczących Płocka i terenów związanych z regionem Mazowsza, w zakresie różnych gałęzi wiedzy”.

Przez ponad dwa wieki działalności Towarzystwo Naukowe Płockie na trwałe zapisało się w historii naszego miasta. Jego pierwszym prezesem był biskup Adam Prażmowski, a sekretarzem Kajetan Morykoni – rektor Szkoły Wojewódzkiej Płockiej (dziś jest to Liceum Ogólnokształcące im. Marszałka Stanisława Małachowskiego), przy której utworzono Towarzystwo.

Już w pierwszym statucie TNP uchwalonym w roku założenia jego twórcy podkreślili badawcze i naukowe cele działania. W 1821 roku, członkowie Towarzystwa stworzyli muzeum. Cztery lata po drugiej wojnie światowej jego zbiory zostały upaństwowione, a dziś znajdują się w zasobach Muzeum Mazowieckiego w Płocku, które jest najstarszą publiczną placówką tego typu w Polsce.

Wróćmy jednak do początków TNP. Po klęsce powstania listopadowego w efekcie zaborczych represji jego działalność została przerwana. Udało się ją wznowić w pierwszym dziesięcioleciu XX wieku. Prezesem został lekarz Aleksander Maciesza, który tę funkcję pełnił przez blisko 40 lat. Wiceprezesem wybrano ówczesnego ks. prałata i późniejszego biskupa płockiego Juliana Nowowiejskiego.

Wybuch II wojny światowej przyniósł ponowne przerwanie działalności Towarzystwa. Na szczęście jego zbiory nie ucierpiały w wojennej zawierusze i w 1945 roku ponownie wznowiło działalność. Do przerwy w funkcjonowaniu TNP doszło raz jeszcze – od grudnia 1981 roku do lipca 1983 roku – w czasie stanu wojennego.

Od tamtego momentu Towarzystwo działa już nieprzerwanie, zrzeszając kilkaset osób. Dziś jego działalnością kieruje siedmioosobowy zarząd w składzie: prof. Zbigniew Kruszewski – prezes (pełni tę funkcję od 2002 roku), ks. prof. Daniel Brzeziński – wiceprezes, dr Grzegorz Gołębiewski – wiceprezes, dr Tomasz Piekarski - sekretarz generalny, mgr Jan Milner – skarbnik, prof. Andrzej Kansy – członek zarządu, prof. Andrzej Marciniak - członek zarządu. W TNP funkcjonuje sześć sekcji: dialogu, historyczna, nauk humanistycznych, nauk społecznych, pedagogiczna i nauk technicznych.

Funkcjonowanie Towarzystwa wspierają swoim dorobkiem naukowym i autorytetem Członkowie Honorowi. Grażyna Szumlicka – Rychlik w publikacji zatytułowanej „Towarzystwo Naukowe Płockie. Najstarsze towarzystwo naukowe w Polsce, zał. 1820 r.” wśród osób, które w przeszłości otrzymały to wyróżnienie, wymienia między innymi Władysława Broniewskiego – urodzonego w Płocku poetę, Marcina Kacprzaka – lekarza, rektora Akademii Medycznej w Warszawie, Tadeusza Kotarbińskiego – wybitnego uczonego, prezesa PAN, Aleksandra Gieysztora – znanego historyka mediewistę, Michała Kleibera – ministra nauki, prezesa PAN, Marka Dietricha – inżyniera, rektora Politechniki Warszawskiej, Henryka Samsonowicza – historyka, rektora Uniwersytetu Warszawskiego, ministra edukacji narodowej, Antoniego Rajkiewicza – polityka, ministra pracy, płac i spraw socjalnych, abp Stanisława Wielgusa – profesora filozofii, rektora Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, metropolitę warszawskiego, byłego biskupa płockiego. Wśród Członków Honorowych TNP, na stronie internetowej Towarzystwa, wymienieni są także: prof. dr hab. Janusz Adamowski, prof. dr hab. Katarzyna Chałasińska-Macukow, dr Marian Chudzyński, prof. dr hab. Iwona Hofman, prof. dr hab. inż. Włodzimierz Kurnik, dr Tomasz Makowski, lek. Adam Struzik – marszałek województwa mazowieckiego.

TNP odwiedza wielu znamienitych gości. Wśród nich znaleźli się między innymi nuncjusz apostolski Achille Ratti (późniejszy papież Pius XI), Naczelnik Państwa marszałek Józef Piłsudski, prezydent II RP Ignacy Mościcki, literat Tadeusz Boy-Żeleński, prymas Polski kardynał Józef Glemp, prezydenci RP: Lech Wałęsa i Aleksander Kwaśniewski, premier Waldemar Pawlak, marszałek Senatu Adam Struzik, brytyjski historyk, astronom królewski Elżbiety II sir Arnold Wolfendale, autor prac o historii Polski Norman Davies, prezydent Bronisław Komorowski. Ich wizyty zostały udokumentowane wpisami do Księgi Pamiątkowej, która od 1910 roku stanowi pamiątkę historyczną i jest również ważnym źródłem wiedzy o działalności Towarzystwa.

Towarzystwo organizuje liczne konferencje naukowe, odczyty, wystawy, sesje, wykłady Prowadzi także działalność wydawniczą. W tej dziedzinie na szczególne wyróżnienie zasługuje ukazujący się od 1956 roku kwartalnik „Notatki Płockie”, którego redaktorem naczelnym jest dr Grzegorz Gołębiewski. To oczywiście tylko jeden z przykładów działalności wydawniczej Towarzystwa.

Biblioteka – tak, jak TNP – powstała w 1820 roku i jest siódmą z kolei w gronie najstarszych bibliotek w Polsce. Jej siedziba mieści się w XIX-wiecznym „Domu pod Opatrznością przy placu Narutowicza. W czytelni głównej można skorzystać z czasopism, książek oraz obiektów zdigitalizowanych. Cztery stanowiska komputerowe w multimedialnej części czytelni umożliwiają dostęp do cyfrowych wersji starodruków, archiwalnej prasy i historycznych plakatów.

Biblioteka udostępnia swoje zbiory pod nazwą Płocka Biblioteka Cyfrowa na platformie Federacji Bibliotek Cyfrowych. Ze względu na wysoką liczbę studiujących w Płocku Biblioteka im. Zielińskich TNP spełnia funkcję międzyuczelnianej biblioteki studenckiej. Korzysta z niej kadra naukowa płockich uczelni, nauczyciele, a także uczniowie szkół średnich. Biblioteka im. Zielińskich TNP jest naukową biblioteką uniwersalną, gromadzi zbiory z wielu dyscyplin naukowych. Profilem uzupełnia się i ściśle współpracuje z innymi płockimi bibliotekami: Szkoły Wyższej im. Pawła Włodkowica w Płocku, filii Politechniki Warszawskiej, Książnicą Płocką i Biblioteką Pedagogiczną.

To w Bibliotece Naukowej im. Zielińskich znajdują się największe zbiory dotyczące Płocka i Mazowsza Płockiego W przebogatych zbiorach TNP jest m.in. 80 grafik Goi „Kaprysy”, pierwsze wydanie „O obrotach sfer niebieskich” Mikołaja Kopernika czy Karta z IX w. z łacińskim tekstem biblijnej Księgi Mądrości.

Główna siedziba Towarzystwa Naukowego Płockiego mieści się w zabytkowej, XV-wiecznej, gotyckiej kanonii. Utrzymanie budynku wymaga nakładów finansowych, w czym pomagają między innymi samorządy, także samorząd województwa mazowieckiego. Już kilkukrotnie, TNP skorzystało z możliwości pozyskania środków finansowych w ramach programu „Mazowsze dla zabytków”.

Tak stało się między innymi w lipcu tego roku, o czym TNP poinformowało w mediach społecznościowych:

Te prace dzięki wsparciu finansowemu mazowieckiego samorządu są systematycznie realizowane od 2021 r.

Jednak nie tylko na prace remontowe w zabytkowym gmachu udaje się uzyskać wsparcie z budżetu województwa mazowieckiego. W 2023 roku TNP pozyskało 20 tys. zł od mazowieckiego samorządu na konserwację oraz digitalizację zbiorów Bibliotek Naukowej im. Zielińskich TNP. Zadanie publiczne „Ochrona dziedzictwa kulturowego ze zbiorów Towarzystwa Naukowego Płockiego” było realizowane od 1 maja do 31 października 2023 r.

W 2021 r. dzięki wsparciu finansowemu ze środków samorządu województwa mazowieckiego TNP we współpracy ze Szkołą Wyższą im. Pawła Włodkowica w Płocku zrealizowało projekt pod nazwą „Praca zespołowa jako kompetencja XXI wieku”. W projekcie wzięło udział 100 studentów, a jego efektem jest książka pod tym samym tytułem wydana przez Towarzystwo Naukowe Płockie i Wydawnictwo Naukowe Novum.

W latach 2019 i 2020 dzięki wsparciu finansowemu samorządów Mazowsza oraz Płocka została przeprowadzona konserwacja lica ceglanego XV-wiecznej kamienicy przy pl. Narutowicza 8 - głównej siedziby TNP oraz wymiana wszystkich okien i drzwi w elewacji frontowej „Domu pod Opatrznością” przy pl. Narutowicza 2, gdzie mieści się Biblioteka im. Zielińskich.

Fot. Dariusz Ossowski

* Artykuł sfinansowany ze środków Samorządu Województwa Mazowieckiego