Szydłowiec – miasto na skale. Gniazdo rodu Szydłowieckich

Miasto Szydłowiec leży u południowych granic województwa mazowieckiego. Historycznie i gospodarczo powiązane jest z Małopolską, a w szczególności z obszarem nazywanym w osiemnastym wieku Staropolskim Okręgiem Przemysłowym. Rozwój ekonomiczny i architektoniczny umożliwiła mu eksploatacja licznych w ziemi świętokrzyskiej złóż rud żelaza oraz występujące na terenie miasta i w jego bezpośredniej okolicy złoża piaskowca. Nie było tutaj dymarek, ani hut, bowiem miejscowi przedsiębiorcy bogacili się przede wszystkim na handlu gotowymi wyrobami metalowymi. Dużą rolę w rozwoju miasta odegrał królewski monopol nadany miastu w 1512 roku przez Zygmunta Starego, obejmujący całą ziemię sandomierską.

Na północnych obrzeżach miejscowości utworzono specjalną dzielnicę magazynową nazwaną Składowem. Jej centralnym punktem był ogromy plac umożliwiający swobodne manewrowanie dużymi, ciężkimi konnymi wozami. Obecnie jest to największy niezabudowany obszar miejski zwany Placem Wolności. Nie wymagał on wówczas żadnego utwardzenia, bowiem Szydłowiec położony jest na rozległej żyle twardego piaskowca, którego pokłady występują niemal bezpośrednio pod cienką warstwą gleby. Dzięki temu nawet w średniowieczu eksploatacja kamienia była stosunkowo łatwa, a budynki można było tutaj stawiać bez wykonywania sztucznych fundamentów.

W ciągu wieków zmieniały się tylko technologie wydobycia i metody obróbki piaskowca. Słynny w całym kraju, wykorzystywany był powszechnie w budownictwie sakralnym i świeckim. Na terenie miasta i wokół niego powstało kilka kamieniołomów i liczne warsztaty kamieniarskie przetwarzające wydobyty surowiec. Tradycja ta kontynuowana jest do dnia dzisiejszego, a miejscowy kamień jest wciąż chętnie użytkowanym i cenionym materiałem budowlanym.

Szydłowiecki piaskowiec jest wizytówką i swoistym ambasadorem miasta, zapewnia mu rozpoznawalność w różnych miejscach Polski. Można go zobaczyć m.in. na elewacjach wielu reprezentacyjnych obiektów Krakowa, Warszawy i innych miast. Dawniej wytwarzano z niego chrzcielnice, młyńskie kamienie, żarna, a także osełki. Dzisiaj jest chętnie stosowany m.in. w architekturze ogrodowej, czy drogownictwie.

Przez miasto w średniowieczu nie przechodziły ważniejsze trakty komunikacyjne, a te które istniały, miały charakter lokalny. Pagórkowate ukształtowanie terenu, na którym położony jest Szydłowiec i większa część powiatu szydłowieckiego, odróżnia tę ziemię od monotonnych równin Mazowsza i wskazuje na powiązania z ziemią świętokrzyską.

Dominujący wpływ na krajobraz wywiera tutaj bowiem Wyżyna Kielecko-Sandomierska. Także nazwa miasta wywodzi się od miejscowości leżącej w regionie świętokrzyskim. Pierwszymi osadnikami byli prawdopodobnie mieszkańcy leżącego osiemdziesiąt kilometrów na południe od Szydłowca królewskiego Szydłowa, którego nazwę zdrobniono.

Dwa, nieczynne obecnie i zalane wodą, kamieniołomy „Pikiel” i „Podkowiński” są żelaznymi punktami wizyt każdego turysty. Znajdują się w południowo-wschodniej części miasta i noszą nazwy dawnych właścicieli wyrobisk. Wyłączone zostały z eksploatacji przed kilkudziesięcioma laty.

Obecnie spełniają rolę malowniczych miejskich terenów rekreacyjnych i wypoczynkowych. Są też doskonałym miejscem edukacji geologicznej i przyrodniczej. Przy kamieniołomie „Podkowiński” rozpoczyna się ścieżka dydaktyczno-edukacyjna ułatwiająca zwiedzanie Szydłowca.

Poddany on został rewitalizacji, a półtorahektarowy teren, który zajmuje, przekształcono w nowoczesny park miejski. Stworzono tam miejsca poświęcone edukacji historycznej, przyrodniczej, punkty widokowe, trasy spacerowe oraz stanowiska do uprawiania sportów, także tych ekstremalnych.

Z nienadających się do obróbki kamiennych odpadków powstało obok wysokie wzgórze, które przysypane jest obecnie warstwą ziemi. To sztuczne wzniesienie wymieniane w pismach historycznych już w siedemnastym wieku nazwano Górą Trzech Krzyży. Ustawione są one na jego wierzchołku frontem w kierunku miasta. Ich rodowód sięga czasów jednej, nie wiadomo jednak której, z licznych epidemii nawiedzających miasto od czasów średniowiecza.

W okresach panujących w mieście zaraz, powodujących dużą śmiertelność wśród mieszkańców, miejscowy kościół bywał zamykany, a msze ze względów bezpieczeństwa odprawiano na otwartej przestrzeni. Po zachodniej stronie góry znajduje się miejski zalew umożliwiający uprawianie sportów wodnych, rekreację i wypoczynek nad wodą.

Góra Trzech Krzyży osiąga wysokość 272 m nad poziomem morza. Jej wierzchołek stanowi doskonałą platformę widokową na najważniejsze zabytki znajdujące się w centrum. Wczesną wiosną i późną jesienią można stąd dostrzec nawet sylwetkę odrestaurowanego przed dziesięciu laty zamku, będącego największą chlubą miasta.

Szydłowiec był własnością rodu Odrowążów pochodzącego z Czech. Na początku piętnastego wieku bracia Jakub i Sławek, których siedzibą był kamienny, ufortyfikowany dwór leżący w północnej części miasta, przybrali nazwisko Szydłowieccy. Ich potomkowie władali miastem przez kolejne sto lat.

Najbardziej znanym i zasłużonym przedstawicielem rodziny był Krzysztof Szydłowiecki, kanclerz wielki koronny na dworze króla Zygmunta Starego.

[paywall]

Przyczynił się on do rozwoju leżącego w ziemi świętokrzyskiej Opatowa, ratując go z upadku spowodowanego najazdem tatarskim, a ukraiński Sambor opasał murami obronnymi zabezpieczając miasto przed niespodziewanymi atakami. Na nim zakończyła się oszałamiająca, lecz krótkotrwała kariera rodu Szydłowieckich. Zmarły w 1532 roku kanclerz nie pozostawił męskich potomków.

Górę Trzech Krzyży dzieli od centrum odległość trzystu pięćdziesięciu metrów. Południową pierzeję Rynku Wielkiego, bo taką nazwę nosi centralny miejski plac, zajmuje zbudowana na przełomie piętnastego i szesnastego wieku, wzniesiona z miejscowego piaskowca, jednonawowa, gotycka fara pw. św. Zygmunta Burgundzkiego. Jej fundatorami byli Jakub i Mikołaj Szydłowieccy. Przy jednym z ołtarzy powstało ich rodzinne mauzoleum, w którym chowano także przedstawicieli rodu Radziwiłłów, którzy odziedziczyli miasto po wygaśnięciu rodu Szydłowieckich.

Rynek, dawniej nazywany też Rynkiem Polskim, wytyczony został podczas lokacji miasta przez króla Kazimierza Jagiellończyka. Oprócz wspominanego wcześniej Placu Wolności i Rynku Wielkiego w Szydłowcu funkcjonował także trzeci rynek zwany Żydowskim lub Skałecznym. Obecnie jest to Plac Marii Konopnickiej, dawniej otoczony siecią, dzisiaj już nieistniejących, gęstych uliczek. Stanowił on centrum powstałej w siedemnastym wieku dzielnicy żydowskiej. Wyznawcy judaizmu zaczęli masowo napływać do Szydłowca z terenów wschodnich Rzeczypospolitej po wybuchu powstania Bohdana Chmielnickiego. Na początku dziewiętnastego wieku stanowili już dwie trzecie ludności miasta i w zwartej grupie zamieszkiwali jego północną dzielnicę.

Położony w centrum Rynku Wielkiego późnorenesansowy, piętrowy ratusz zbudowano z miejscowego piaskowca. Wierzchołek zdobi attyka i okazała wieża, na której mieści się obecnie platforma widokowa. Został zbudowany przez osiadłego w Polsce Włocha Kaspra Fodygę w pierwszych trzech dekadach siedemnastego wieku. W kawiarni mieszczącej się w piwnicach budynku można przekonać się naocznie, że obiekt stoi bezpośrednio na litej skale, zapewniającej mu trwały związek z podłożem i nie posiada żadnego dodatkowego fundamentu.

Na zwiedzanie zamku, który jest perłą Szydłowca, warto przeznaczyć kilka godzin. Znajdują się w nim dwa muzea i Szydłowieckie Centrum Kultury. Ten najpiękniejszy zabytek powstał w miejscu dawnego dworu Jakuba i Sławka Szydłowieckich. Do obecnej postaci doprowadzili go Stanisław Szydłowiecki i jego syn Mikołaj, przekształcając rycerski zamek w renesansową rezydencję. Leży on na sztucznej wyspie usypanej w mokradłach rzeki Korzeniówki pełniącej rolę fosy. Jako pierwsza powstała jego część wschodnia i wieża bramna połączona murami kurtynowymi otaczającymi niewielki dziedziniec. Następnie dobudowano okazałe skrzydło wschodnie z tarasem widokowym, a jako ostatni powstał budynek obok bramy. Dawniej zamek otaczał rozległy zwierzyniec i park.

Przez związek małżeński córki Krzysztofa Szydłowieckiego Elżbiety rezydencja stała się własnością litewskich Radziwiłłów, którzy rzadko w niej przebywali, jednakże dbali o jej upiększenie i rozwój. Ostatnia właścicielka tego obiektu Anna Sapieżyna odsprzedała go skarbowi Królestwa Polskiego. W dziewiętnastym wieku na zamku działał browar, a w czasie II wojny światowej Niemcy urządzili tutaj getto dla Żydów. Jedyną pamiątką po tej nacji jest olbrzymi kirkut z kilkoma tysiącami macew zebranych z okolicznych cmentarzy. Ponad stuletnie użytkowanie obiektu niezgodnie z przeznaczeniem, spowodowało, że po zakończeniu wojny zamek był kompletną ruiną.

Obecnie w jego skrzydle północnym funkcjonuje Pracownia Historii Szydłowca, będąca faktycznie muzeum poświęconym wieloaspektowej przeszłości miasta. W skrzydle wschodnim od 1968 roku działa multimedialne Muzeum Instrumentów Ludowych, największa tego rodzaju instytucja w Polsce. Dysponuje niemal trzema tysiącami eksponatów zebranych ze wszystkich regionów Polski. Można je tutaj nie tylko obejrzeć, ale także dotknąć, usłyszeć ich dźwięki a nawet na nich zagrać i podjąć próbę samodzielnej kompozycji.

Do położonego w połowie drogi między Kielcami, a Radomiem Szydłowca łatwo dojechać zarówno z Krakowa, jak i z Warszawy dzięki przebiegającej w pobliżu nowej drodze ekspresowej. Oprócz cennych zabytków architektury i sztuki miasto posiada także ciekawe stanowiska przyrody nieożywionej zarówno w samym mieście, jak i w jego pobliżu. Niedaleko leży też malownicze miasteczko Iłża, słynąca z górującego nad nią okazałego zamku biskupów krakowskich, którą także warto zwiedzić.

Tekst i fot. Ewa i Bogumił Liszewscy