Świat widziany inaczej

Ojciec był lekarzem i pisarzem, znanym w Płocku działaczem społecznym. Syn skonstruował pierwsze w Płocku radio, robił filmy awangardowe, pisał, założył wydawnictwo. O Mieczysławie Themersonie i jego najmłodszym synu Stefanie, opowiada wystawa w Książnicy Płockiej. Ekspozycja została przygotowana w ramach II Transgranicznego Festiwalu Sztuk SkArPa.
Festiwal poświęcony był głównie twórczości Stefana Themersona, który zyskał sławę jako artysta awangardowy. Był zresztą utalentowany w różnych dziedzinach, w tym nauk ścisłych, co pozwoliło mu np. na wykorzystywanie wynalazków w sztuce. Nie mniej ciekawą postacią był jego ojciec, lekarz i społecznik. O obu opowiada najnowsza wystawa w Książnicy Płockiej.
Mieczysław Themerson (1871-1930) urodził się w Płocku, w asymilowanej rodzinie żydowskiej. Ukończył Gimnazjum Gubernialne. Studiował medycynę na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Warszawskiego. W 1904 roku jako lekarz wojskowy wyruszył na front. Z tego okresu pochodzi jego zbiór nowel Manza. Lata 1914-1918 spędził w Rosji. Do Płocka powrócił w 1918 roku i tu zamieszkał z rodziną w kamienicy przy Grodzkiej, gdzie też otworzył gabinet lekarski. Publikował w wielu czasopismach, pisał dramaty i wiersze oraz artykuły medyczne. Jako znany społecznik, był jednym z założycieli organizacji charytatywnej „Ezraz Chojłym”, która organizowała pomoc lekarską dla ubogich rodzin żydowskich. Uczestniczył w tworzeniu płockiej filii Uniwersytetu dla Wszystkich, był członkiem wielu stowarzyszeń dobroczynnych i kulturalnych, m.in. Towarzystwa Naukowego Płockiego. Miał troje dzieci. Irena i Roman zostali lekarzami. Stefan – awangardowym artystą. Mieczysław Themerson zmarł w 1930 roku w Płocku. Został pochowany na cmentarzu żydowskim.

Stefan i Franciszka

Jego najmłodszy syn, Stefan, urodził się 25 stycznia 1910 roku. W latach 1914-1918 przebywał z rodziną w Rosji. Po powrocie został uczniem Gimnazjum Państwowego im. Króla Władysława Jagiełły. Po uzyskaniu matury w 1928 roku wyjechał do Warszawy, gdzie na UW studiował fizykę, a na Politechnice Warszawskiej – architekturę. W 1929 roku poznał swoją przyszłą żonę Franciszkę Weinles. W latach 1930-1937 razem tworzyli awangardowe filmy. Realizowali je przy użyciu skonstruowanego oryginalnego urządzenia, umożliwiającego fotografowanie przedmiotów umieszczonych na przeźroczystej kalce, klatka po klatce.
Stefan Themerson pisał opowieści dla dzieci i poezję. Jego pierwsza powieść – Wykład Profesora Mmaa powstawała w czasie wojny, którą spędzili z żoną jako ochotnicy w Armii Polskiej we Francji. W 1942 roku zamieszkali wspólnie w Anglii. Założyli wydawnictwo Gaberbocchus Press, publikujące wspaniale ilustrowane książki, w oryginalnej szacie graficznej. W 1948 roku Stefan wydał swoje opowiadanie pt. Bayamus, w którym zawarta była nowatorska teoria poezji semantycznej. Jego proza była potem tłumaczona na osiem języków. Zyskał sławę jako awangardowy artysta.
21 lat po opuszczeniu Płocka, Stefan i Franciszka po raz pierwszy przyjechali do Polski. W Płocku odwiedzili przyjaciół. Aż do 1988 roku Stefan utrzymywał korespondencję ze znanym płockim mecenasem, historykiem sztuki Kazimierzem Askanasem, z którym cały czas pozostawał w przyjacielskich stosunkach. Korespondencję przerwała śmierć Stefana Themersona 6 września 1988 roku w Londynie.

Widok na Grodzką

Na wystawie w Książnicy Płockiej można obejrzeć m.in. oryginalne dokumenty: akt urodzenia Mieczysława Themersona oraz jego dzieci, wniosek o wydanie dowodu osobistego Stefana z 1930 roku, fotografie, wycinki prasowe dotyczące twórczości literackiej obu panów. Jest nawet list gratulacyjny Bolesława Prusa z okazji wydania zbioru nowel Mieczysława pt. Manza. – Dzięki życzliwości Biblioteki im. Zielińskich TNP mogliśmy po raz pierwszy pokazać kopie okładek publikacji książkowych Mieczysława: „Małżeństwo w świetle higieny” czy „Manza” z osobistą dedykacją Bolesława Prusa na karcie tytułowej. Ze zbiorów TNP pochodzą też kopie artykułów prasowych mówiących o Mieczysławie nazywanym „Judymem z Płocka” dokumentujące jego twórczość literacką, działalność społeczną i pracę w zawodzie lekarza, zamieszczane w „Płocczaninie”, „Głosie Płocka”, „Echach płockich i łomżyńskich” – opowiada Ewa Luma z Książnicy Płockiej. – Staraliśmy się choć w części pokazać wyjątkowo szerokie spektrum działań tego wielkiego intelektualisty, artysty o niezwykle ciekawej i inspirującej osobowości, o znanym i cenionym na całym świecie dorobku twórczym. „Spacer” śladami Stefana jest nieco dłuższy ze względu na bogactwo dokumentów użyczonych Książnicy za pośrednictwem Małgorzaty Sady – wieloletniej przyjaciółki Themersonów – dodaje.
Ciekawostkę ładnie zaaranżowanej wystawy stanowi życiorys Stefana, dołączony do podania na studia w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Uwagę zwraca też baner z widokiem ulicy Grodzkiej, na której rodzina Themersonów mieszkała, a Stefan spędził dzieciństwo i lata szkolne.
Ekspozycja w Książnicy Płockiej została przygotowana przez Książnicę Płocką przy wsparciu merytorycznym Archiwum Państwowego w Płocku. Wykorzystano zbiory: The Themerson Archive w Londynie, Archiwum Themersonów przy Uniwersytecie Śląskim w Katowicach, Archiwum Państwowego w Płocku, Archiwum Działu Studenckiego Politechniki Warszawskiej, Archiwum Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, Muzeum Książki Dziecięcej w Warszawie, Muzeum Sztuki w Łodzi, USC w Płocku, teatrów w Gdańsku, Łodzi, Radomiu i Płocku oraz kolekcje prywatne. Ekspozycja będzie czynna do 10 listopada.
Lena Szatkowska