Sochaczew. Miasto nad trzema rzekami

Sochaczew to miasto położone nad trzema rzekami: Bzurą, Utratą i Pisią, pięćdziesiąt pięć kilometrów na zachód od Warszawy. Trudno dziś znaleźć o nim informację w renomowanych przewodnikach turystycznych, choć jest uważany za jeden z najstarszych grodów Mazowsza. Nic w tym dziwnego, bowiem to książęce, a później królewskie miasto z ponad osiemsetletnim rodowodem, wskutek różnych dziejowych zawieruch kilkukrotnie w swojej historii było niszczone. Dlatego nie zachowało się tutaj wiele zabytków. Po raz ostatni Sochaczew legł w gruzach podczas drugiej wojny światowej, tracąc czterdzieści procent swojej zabudowy.

Mimo tych kataklizmów Sochaczew każdorazowo odbudowywał się z ruin. Korzystano wówczas z zasobów pobliskiej Puszczy Kampinoskiej, która dostarczała niezbędnego do odbudowy drzewa. Dzisiaj Sochaczew ponownie rozkwita i poszukuje własnej tożsamości sięgając do historii. Stał się nowoczesnym miastem, przyjaznym zarówno dla stałych mieszkańców, jak i dla przybywających do niego turystów. Jest doskonałym miejscem na jednodniową wycieczkę, zrelaksowanie się i miłe spędzenie wolnego czasu. Z inicjatywy władz miejskich i pracowników Muzeum Ziemi Sochaczewskiej powstał niedawno „Miejski szlak historyczny”, ułatwiający zwiedzającym odnalezienie najatrakcyjniejszych miejsc. Oznakowane są one dużymi tablicami zawierającymi najistotniejsze informacje.

Gród obronny nad Bzurą istniał już we wczesnym średniowieczu, jednak pierwsza pisemna wzmianka o nim pochodzi dopiero z 1221 roku. Sochaczew był wówczas ważnym punktem granicznym Zachodniego Mazowsza, a przez pewien czas pełnił nawet rolę miasta stołecznego w tej części Polski. W trzynastym i czternastym wieku doszło pod Sochaczewem do dwóch głośnych bitew.

Pierwsza, nazywana w historiografii bitwą pod Trojanowem, osadą leżącą obecnie w granicach administracyjnych miasta, skończyła się klęską wojsk polskich i śmiercią brata Władysława Łokietka, księcia łęczyckiego Kazimierza II, który ścigał Litwinów po zniszczeniu przez nich Łęczycy i spaleniu katedry w Tumie. Litwini złupili i zniszczyli wówczas także Sochaczew. Natomiast w bitwie pod Żukowem, wojska króla Kazimierza Wielkiego rozgromiły Litwinów pustoszących Mazowsze, dowodzonych przez księcia Kiejstuta.

O wysokiej ówczesnej randze Sochaczewa świadczy fakt, że znajdował się tutaj, dzisiaj już nieistniejący, klasztor benedyktynów, w którym, według informacji podanej w „Roczniku Świętokrzyskim Nowym”, zmarł książę Bolesław III Krzywousty, sprawca rozbicia dzielnicowego Polski. Nie wiadomo jednak, w jakich okolicznościach to się stało. Ciało księcia przewieziono stąd do Płocka, gdzie zostało złożone w tamtejszej katedrze.

Złota era w gospodarczym i demograficznym rozwoju miasta przypadła na czasy Jagiellońskie, jednak zahamował ją potop szwedzki, po którym w Sochaczewie pozostało zaledwie dwadzieścia domów i kilkuset mieszkańców. W okresie insurekcji kościuszkowskiej toczyły się tutaj walki z wojskami pruskimi. W czasie powstania styczniowego w okolicy działało kilka oddziałów powstańczych.

Jedną z największych atrakcji miasta jest otwarte w 1986 roku Muzeum Kolei Wąskotorowych.

[paywall]

Powstało ono na bazie zlikwidowanej infrastruktury działającej tutaj w latach 1922 – 1984 Sochaczewskiej Kolei Dojazdowej. Było wówczas filią Warszawskiego Muzeum Kolejnictwa, obecnie jest oddziałem Stacji Muzeum w Warszawie. Muzeum jest jednym z największych i najciekawszych tego typu obiektów nie tylko w Polsce, ale i w Europie.

Jego siedziba i tereny wystawiennicze znajdują się na terenie dawnego sochaczewskiego dworca kolejki wąskotorowej. Jest to miejsce, gdzie miło mogą spędzić czas zarówno dorośli, jak i dzieci, bowiem większość prezentowanego taboru kolejowego jest otwarta i dostępna do zwiedzania od środka. Muzeum składa się ze skansenu prezentującego tabor kolejowy pod gołym niebem, jak również z pawilonu wystawowego. Obecnie mieści sto sześćdziesiąt trzy jednostki taboru wąskotorowego, są tam różnego rodzaju wagony osobowe i towarowe, rozmaite typy lokomotyw, parowozów oraz drezyn.

Sochaczewska kolejka wąskotorowa zaspokajała w pierwszym rzędzie potrzeby gospodarcze miasta, łączyła je bowiem z Puszczą Kampinoską. Jej głównym zadaniem był transport drewna dla odbudowującego się po pierwszej wojnie światowej miasta. Bardzo szybko stała się też popularnym środkiem transportu osobowego. Jej całkowita długość wynosiła 32 km, przy trasie powstało pięć stacji i dziewięć przystanków osobowych. Przez miasto przebiega też od dawna normalnotorowa linia kolejowa będąca częścią szlaku międzynarodowego Moskwa – Berlin.

Muzeum prezentuje też eksponaty związane z kolejkami wąskotorowymi pochodzącymi z całej aglomeracji warszawskiej. Były to: kolejka wilanowska, grójecka, marecka, jabłonowska oraz kolej poligonowa prowadząca do podwarszawskiej Zielonki, używana początkowo tylko przez wojsko. Uzupełniały one luki w transporcie samochodowym osobowym i towarowym. Były szalenie popularne wśród mieszkańców stolicy, którzy wykorzystywali je nie tylko dla dojazdu do pracy, ale także do bardzo wówczas popularnych wypadów na niedzielne, podmiejskie majówki. Niektóre z prezentowanych eksponatów mają nawet sto czterdzieści lat, a większość z nich jest sprawna do dnia dzisiejszego.

Wąskotorowy tabor pokazany w muzeum miał rozstaw kół 600, 750 lub 900 mm. U zarania powstania tego typu kolei często stosowano napęd konny, z braku profesjonalnych parowozów. Do dnia dzisiejszego zachował się jedyny taki wagon w Polsce i obecnie znajduje się w sochaczewskim muzeum. Pełnił funkcję tramwaju dowożącego kuracjuszy do podwarszawskiego sanatorium na trasie Rudka - Mrozy. W pawilonie można obejrzeć akcesoria związane z obsługą tego typu kolejek, m.in: zegary dworcowe, mundury personelu kolejowego, legitymacje pracownicze, maszyny i narzędzia używane przy pracy.

W sezonie wiosenno-letnim organizowane są przejazdy kolejką retro do Wilczy Tułowskich na skraj Puszczy Kampinoskiej połączone z piknikiem na świeżym powietrzu oraz spacerem po puszczy. Wielką atrakcją, szczególnie dla dzieci, jest najdłuższa makieta kolei wąskotorowej w Polsce, diorama o długości trzydziestu metrów i skali 1:87, odwzorowująca szlaki sochaczewskiej kolei z lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych ubiegłego wieku.

Miasto odnowiło również pozostałości starego piastowskiego zamku, wznoszącego się na skarpie nad doliną Bzury. Budowniczym pierwszego grodu drewniano-ziemnego na wysokim wzgórzu był Konrad Mazowiecki, a murowanego, o charakterze obronno-rezydencyjnym, wzniesionego w czternastym wieku - Siemowit III Starszy. Gdy Mazowsze zostało włączone do Królestwa Polskiego zamek stał się własnością polskich królów.

Rezydowali w nim wówczas starostowie, a zabudowania wewnętrzne były jeszcze wtedy drewniane. Charakteru typowo rezydencjonalnego nadała zamkowi rozbudowa podjęta w czasach króla Zygmunta III Wazy, którą wykonał ówczesny starosta Stanisław Radziejowski. Powstała wtedy trzyskrzydłowa rezydencja oraz wieża obronna, w której mieściła się kaplica. Niestety, niedługo później zamek wraz z miastem zniszczyli Szwedzi. Późniejsze plany restauracji i przeznaczenia obiektu na instytucje i magazyny miejskie pokrzyżowały walki podczas insurekcji kościuszkowskiej. Zamek po raz kolejny został zniszczony.

Obecnie jest udostępniony do zwiedzania. Ma postać profesjonalnie zakonserwowanej ruiny, a samo wzgórze jest doskonałym punktem widokowym na miasto oraz miejscem spacerów. Podczas prac remontowych zabezpieczono ocalałe ściany, aby oddały rzeczywisty zarys tej historycznej budowli. Poszczególne pomieszczenia oznakowano tablicami opisującymi ich dawne przeznaczenie. Zamek można zwiedzić również z profesjonalnym przewodnikiem, a wstęp jest bezpłatny. Uporządkowano tereny dawnego przedzamcza oraz wzmocniono skarpę. U jej stóp powstał parking, park i amfiteatr.

Jedną z plenerowych atrakcji nawiązujących do wielowiekowej tradycji Sochaczewa jest Ogród Zadumy, nazywany także Ogrodem Ciszy lub Ogrodem Różańcowym. Jest on harmonijnym połączeniem architektury sakralnej i historycznej, składa się z rzeźb, kaplic i altanek położonych w otoczeniu zachwycających kompozycji roślinnych, kwiatów, drzew i krzewów. Ogród jest perłą funkcjonującą niemal w samym sercu miasta, położoną na tyłach kościoła należącego do parafii św. Wawrzyńca. Zejście do niego prowadzi po dość stromych schodach, ponieważ leży na zboczu skarpy opadającej ku dolinie Bzury, w niecce po prawej stronie mostu drogowego wiodącego w kierunku Wyszogrodu i Płocka.

Centralnym punktem ogrodu jest sztuczny akwen z wyspą, na której znajduje się altana z figurką Matki Boskiej Różańcowej. Kompozycja ogrodu łączy ze sobą harmonijnie elementy sakralne i historyczne. Ściany stacji Drogi Krzyżowej ozdobione są obrazami przedstawiającymi dzieje miasta od chrztu Polski, aż po czasy współczesne, autorstwa Ewy Kubel-Zielińskiej, tworzą one spójny, chronologiczny cykl Sochaczewskiej Kalwarii Historycznej. Obok obrazów znajdują się tablice informacyjne opisujące czternaście najważniejszych wydarzeń w dziejach miasta. Otwarcie ogrodu dla publiczności nastąpiło w 2023 roku. Jego pomysłodawcą był proboszcz miejscowej parafii, Piotr Żądło, a wstęp do niego jest bezpłatny.

Wizytując Sochaczew trudno pominąć położone w centrum miasta Muzeum Ziemi Sochaczewskiej, a w szczególności jego sztandarową ekspozycję „Pole Bitwy nad Bzurą”. Pamięć o tej trwającej niemal dwa tygodnie bitwie obronnej, która zatrzymała Niemców na przedpolach Warszawy, jest jednym z głównych elementów budujących współczesną tożsamość miasta. Batalia ta to ważne wydarzenie w jego dziejach.

Muzeum mieści się w monumentalnym budynku dawnego miejskiego ratusza, w którym we wrześniu 1939 roku przez pewien czas stacjonował polski sztab. Zgromadzono tam pamiątki po żołnierzach biorących udział w walce, mapy, mundury, broń. Prezentowane są tam eksponaty wydobyte z ziemi podczas licznych badań na terenie powiatu sochaczewskiego oraz podarowane przez mieszkańców miasta. Kolekcja zawiera m.in. oryginalne mundury używane przez jednostki Wojska Polskiego, żołnierski ekwipunek, broń krótką, karabiny, działa, moździerze, wozy amunicyjne, sztandary, sprzęt saperski, a nawet dokumenty osobiste i listy pisane przez żołnierzy. Odrębną ekspozycję poświęcono obronie samego miasta przez II batalion 18 Pułku Piechoty pod dowództwem majora Feliksa Kozubowskiego. Można też zobaczyć umundurowanie, ekwipunek i uzbrojenie armii niemieckiej. Wystawę uzupełnia ekspozycja dotycząca wojennych losów Sochaczewa, ruchu oporu na terenie miasta, a także walk polskich żołnierzy na innych frontach drugiej wojny światowej.

Sochaczew jest miastem powiatowym leżącym w województwie mazowieckim. Liczy ponad trzydzieści tysięcy mieszkańców. W odległości czterech kilometrów znajduje się Żelazowa Wola, w której urodził się Fryderyk Chopin oraz kościół w Brochowie, gdzie został ochrzczony. Tam również warto zajrzeć podczas wizyty w Sochaczewie.

Tekst i fot. Ewa i Bogumił Liszewscy