Śladami Ignacego Paderewskiego w Kąśnej Dolnej i Ciężkowicach. Skamieniałe miasto

Trzydzieści siedem kilometrów na południe od Tarnowa – przy drodze wiodącej do Krynicy Górskiej, w dolinie rzeki Białej – leży niewielkie miasteczko Ciężkowice. W średniowieczu rozwinęło się dzięki biegnącemu tędy ważnemu szlakowi handlowemu z Węgier do Krakowa. Przywilej lokacyjny na prawie magdeburskim w połowie czternastego wieku wydał miastu król Kazimierz Wielki. W okresie zaborów ziemie te weszły w skład austriackiej Galicji. Pod koniec dziewiętnastego wieku osiedlił się tutaj cieszący się już wówczas wielką sławą pianista i kompozytor, a późniejszy polityk Ignacy Jan Paderewski.

Od zachodu do Ciężkowic przylega Kąśna Dolna, niewielka wioska położona nad potokiem zwanym Jastrzębianką (lub też Kąśnianką), lewym dopływem Białej. Zauroczony malowniczą panoramą podkarpackiego pogórza Paderewski nabył w Kąśnej ponad tysiąchektarowy majątek ziemski wraz ze starym dworem otoczonym parkiem. W skład folwarku wchodziło prawie 800 ha lasów oraz 300 ha pól i pastwisk. Kąśna stała się wtedy miejscem letniego wypoczynku artysty i jego rodziny. Pianista zamierzał uczynić z podupadłego majątku nowoczesne i dochodowe gospodarstwo rolne. Zlecił modernizację i rozbudowę dworu, budowę nowych obiektów gospodarczych, meliorację pól oraz zakup zwierząt hodowlanych i roślin uprawnych.

Ciężkowice leżą na rozciągającym się pomiędzy Wisłoką a Dunajcem Pogórzem Ciężkowickim, będącym fragmentem Pogórza Karpackiego. Unikatowy w skali całej Polski charakter nadają tej okolicy licznie tutaj występujące skałki piaskowcowe o niesamowitych formach. Pod wpływem wietrzenia i erozji przybrały kształty płyt, baszt, ambon, maczug, progów, grzęd, nawisów, ścianek, stołów czy też grzybów skalnych.

Takie formy występują na terenie całej gminy, ale ich wyjątkowe nagromadzenie znajduje się w leżącym na południowy zachód od centrum Ciężkowic rezerwacie przyrody, nazwanym Skamieniałym Miastem. Skalne bloki przywołują skojarzenia z kształtami budynków, osób lub zwierząt, dlatego każdemu nadano nazwę. Szereg legend związanych jest z tym skalnym uroczyskiem, a nawet z pojedynczymi skałami. Teren porasta przeważnie las sosnowo-dębowy, ale można tu spotkać także brzozy, osiki, graby i inne drzewa.

Paderewski zakupił majątek w Kąśnej Dolnej w sierpniu 1897 roku, a po raz pierwszy pojawił się tutaj osobiście już w listopadzie. Z okien dworu rozciągał się widok na Skamieniałe Miasto, odległe od niego w linii prostej o niecały kilometr. Obszar był wówczas nieużytkiem, służył jako gminne pastwisko i kamieniołom. Teren nie był porośnięty lasem. Pianista docenił turystyczne walory Skamieniałego Miasta i postanowił je wykupić, by utworzyć obok ośrodek wczasowo-uzdrowiskowy. Dwór z rezerwatem miała łączyć drewniana kładka widokowa.

Ciężkowice już na początku dziewiętnastego wieku mogły stać się uzdrowiskiem, konkurującym z pobliską Krynicą Górską. Jednakże radni odrzucili ofertę zakupu lub dzierżawy, uważając, że napływ kuracjuszy wpłynie niekorzystnie na moralność mieszkańców gminy. Decyzja ta okazała się wielkim błędem, ponieważ miasto utraciło bezpowrotnie szansę błyskotliwego rozwoju, a mieszkańcy okazję do szybkiego wzbogacenia się.

Kompozytor pragnął część swojego olbrzymiego majątku zainwestować w kraju, by przyczynić się do jego rozwoju gospodarczego. Inwestował już w wiele przedsięwzięć gospodarczych i charytatywnych. Pod koniec dziewiętnastego wieku kupił jeszcze dwa inne majątki ziemskie – Rozprzę koło Piotrkowa Trybunalskiego i Biórków koło Proszowic. Był też akcjonariuszem spółek budujących sanatorium przeciwgruźlicze w Zakopanem oraz hotel Bristol w Warszawie.

[paywall]

Stary dwór w Kąśnej zamienił w okazałą rezydencję. Dokonał jego gruntownej modernizacji. Dom został skanalizowany, zelektryfikowany, podłączono też telefon. Spiętrzenie wody na Jastrzębiance umożliwiło elektryfikację wszystkich budynków gospodarczych oraz mieszkalnych. Powstał młyn, cegielnia, tartak i kamieniołom, winnica, oranżeria oraz ogród warzywny. Wybudowano mieszkania dla pracowników oraz nowe murowane stajnie, kurniki i obory, park powiększono i urządzono w stylu angielskim.

W centrum Ciężkowic pianista zakupił piętrowy dom, w którym powstało Kasyno nazwane Klubem Inteligencji Obywatelskiej. Wyposażył je w fortepian, liczącą 2 tys. woluminów bibliotekę oraz bilard. Powstały z jego inicjatywy: kółko rolnicze oraz wspierający miejscowe rzemiosło zakład wikliniarski.

Wszystkie te inwestycje pochłonęły ogromne kwoty, a w pierwszych latach majątek nie przyniósł spodziewanych zysków. Zniechęcony stratami i niechętną postawą ciężkowickich radnych Paderewski sprzedał Kąśną w styczniu 1903 roku. Nabywcą był rotmistrz Włodzimierz Kodrębski i jego żona Helena, z którymi serdecznie się zaprzyjaźnił. Artysta powracał tutaj jeszcze trzykrotnie – w 1905 roku jako gość nowych właścicieli majątku i rok później, kiedy został ojcem chrzestnym ich syna, Janusza.

Dopiero w II Rzeczypospolitej (w 1931 roku) Skamieniałe Miasto uznane zostało przez ówczesnego prezydenta za zabytek przyrody, a profesjonalny rezerwat utworzono w 1974 roku. Obecnie jest jedną z największych atrakcji turystycznych ziemi tarnowskiej.

Obejmuje obszar 15 hektarów, leżący na południowo-zachodnich stokach wzniesienia Skała (367 m n.p.m.). W jego skład wchodzi kilkadziesiąt mniejszych i około dwudziestu większych bloków skalnych tworzących leśny labirynt. Długość obejmującego drogę powrotną do parkingu szlaku turystycznego wynosi około trzech kilometrów, a czas przejścia zajmuje około trzech do czterech godzin. Miejscami droga jest bardzo niewygodna i stroma.

Największe skały położone są wzdłuż rzeki Białej. Najbardziej charakterystyczna i rozpoznawalna jest baszta zwana Czarownicą, z wyraźnym profilem zaklętej w kamień wiedźmy z haczykowatym nosem. Jedna z legend głosi, że to ona zamieniła kwitnące niegdyś miasto w rumowisko skalne i za karę spotkał ją ten sam los. Obok Czarownicy stoi rozległa skała zwana Ratuszem. Ma formę ambony i jest graniastosłupem ograniczonym pięcioma ścianami bocznymi. Według legendy to siedziba dawnego miejskiego magistratu.

Jedną z najokazalszych jest siedemnastometrowa ambona skalna nazywana dawniej Piekłem, a od lipca 1910 roku Grunwaldem. W jej ścianę wmurowana jest tablica upamiętniająca 600-lecie bitwy grunwaldzkiej, a u jej podnóża umieszczono dwa krzyżackie miecze. Uroczystość wmurowania tablic zbiegła się z obchodami krakowskimi wiktorii grunwaldzkiej, kiedy to odsłonięto ufundowany przez Paderewskiego Pomnik Grunwaldzki. To wówczas pianista odwiedził Kąśną po raz ostatni. Spotkał się wtedy ze swoim chrześniakiem i zabrał go na wycieczkę do Ciężkowic i pod skałę Grunwald.

W listopadzie 1985 roku imię Ignacego Paderewskiego nadano okazałej baszcie znajdującej się w głębi rezerwatu. W sto dwudziestą piątą rocznicę urodzin kompozytora wmurowano w nią tablicę go upamiętniającą.

Idąc pod górę, można napotkać baszty nazwane Warowniami Dolną i Górną. Za nimi znajduje się platforma Borsuk, przypominająca głowę tego zwierzęcia. Otoczona jest grupą kilkunastu mniejszych skał o malowniczych kształtach (Grzyb, Piekiełko, Pieczarki, Orzeł, Pianino). Tuż za nimi – w Lisim Wąwozie – znajdują się Baranki i Piramidy, do złudzenia przypominające budowle znane z antycznego Egiptu.

Mijając Pustelnię, Cygankę, Grzybek i Skałkę z krzyżem można dotrzeć do leżącego nieco poza terenem ścisłego rezerwatu Pomnika Przyrody nazwanego Wodospadem Ciężkowickim. Niecałe 2 hektary zajmuje 40-metrowy pochyły wąwóz o szerokości czterech metrów, zakończony dziesięciometrowej wysokości progiem skalnym, tworzącym wodospad. Obecnie woda płynie tędy tylko w okresie intensywnych opadów lub wiosennych roztopów.

Pod koniec dwudziestego wieku wielbiciele muzyki Ignacego Paderewskiego zapragnęli przywrócić pamięć o jego pobycie na ziemi ciężkowickiej. Już w październiku 1983 roku – z inicjatywy Tarnowskiego Towarzystwa Muzycznego, które rok później stało się właścicielem dworku – odbyły się w Kąśnej pierwsze koncerty muzyczne. Dzięki pomocy władz samorządowych odrestaurowano zaniedbany dwór wraz z parkiem i znajdującymi się w nim budynkami, przywracając im dawny blask. Powstał dom pracy twórczej dla młodych artystów, sala koncertowa oraz hotel. Cyklicznie odbywają się koncerty, których przy ładnej pogodzie wysłuchać można pod gołym niebem. W ścianę domu wmurowano pamiątkową tablicę, a w parku wystawiono popiersie Ignacego Paderewskiego.

Podkarpacki dwór jest obecnie jedynym zachowanym miejscem na świecie, w którym Ignacy Paderewski mieszkał i komponował. Kompleks nosi nazwę Centrum Paderewskiego w Kąśnej Dolnej. W dworze funkcjonuje muzeum, którego aranżacja nawiązuje do wyglądu siedziby muzyka z przełomu dziewiętnastego i dwudziestego wieku. W dawnej sypialni odtworzono gabinet pana domu. Znajdują się w nim meble służące do pracy biurowej i obsługi interesantów. Jest tam m.in. biurko z licznymi szufladkami i przegródkami, biblioteczka, stolik, krzesła i zegar w stylu empire i biedermeier. Przedmioty te wyróżniają się prostą formą i jasnymi barwami. Są też dwa oryginalne neoklasycystyczne fotele, które były na wyposażeniu dworu, gdy korzystał z niego Paderewski.

Odtworzono także sypialnię żony pianisty, Heleny Paderewskiej. Pomieszczenie pełniło też rolę toalety i garderoby, dlatego oprócz łóżka i nocnej szafki są tam również bieliźniarki, bidet, sedes, parawan i szereg innych sprzętów służących do toalety kobiecej. Dawną dworską jadalnię zaaranżowano w stylu salonu klasycystycznego, wyposażonego w meble o masywnych kształtach, zdobione bogatą ornamentyką. Jako dodatkowy element wyposażenia są w nim także krzesła gięte. Były one chętnie stosowane w salonach muzycznych, ze względu na łatwą możliwość ich przenoszenia i składowania.

Udostępniono też salonik neorokokowy, nawiązujący do dziewiętnastowiecznej mody wyposażania wnętrz meblami fornirowanymi, najczęściej mahoniem, o prostej i czytelnej formie, a także sprzętami złoconymi, rzeźbionymi i lakierowanymi w jasnych barwach. Dekoracje tego typu salonów stanowiły ponadto liście laurowe, wieńce, rozety i wazy. Ściany i okna przyozdabiają jedwabne lub aksamitne tkaniny oraz pasmanteria. W salonie tym znajduje się odnaleziony po latach oryginalny fortepian Paderewskiego, na którym w pogodne dni grywał koncerty w parku dworskim.

Jest także pokój chiński, nawiązujący wystrojem do zainteresowań kompozytora kulturą wschodnią. Przez całe życie zgromadził w swojej kolekcji około trzystu eksponatów związanych z kulturą chińską. Były wśród nich przedmioty z laki, ceramika, emalie, rzeźby w kości i kamieniu oraz różne meble zdobione motywami kwitnącej wiśni, obłoków, pędów bambusowych, smoków i lwów.

Warto też pospacerować po dworskim parku, w którym znajduje się duży staw z wyspą, sala koncertowa oraz wiele cennych okazów przyrodniczych. Tuż obok dworu w oficynie południowej utworzono hotel, z którego korzystają nie tylko artyści, ale i zwykli turyści. Skamieniałe Miasto i Centrum Ignacego Paderewskiego, to największe, ale nie jedyne atrakcje gminy Ciężkowice.

Dwa i pół kilometra od centrum miasta znajduje się ponad kilometrowej długości Ścieżka w Koronach Drzew, z kilkoma przystankami edukacyjnymi i punktami widokowymi na pobliskie pasma górskie. Usytuowana jest na wysokości 22 metrów nad poziomem morza. Pozwala na zapoznanie się z florą i fauną regionu, a także odpoczynek i rekreację na świeżym powietrzu.

Ciężkowice mają ambicję, by zostać uzdrowiskiem. Planom tym sprzyja zdrowy podgórski klimat. Pierwsze próbne odwierty w poszukiwaniu wód mineralnych podjęto już w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku. Okazało się, że wypływająca z odwiertów woda posiada właściwości chemiczne, które sprzyjają leczeniu schorzeń reumatycznych i neurologicznych. Podjęto szereg niezbędnych działań przybliżających miasto do otrzymania statusu uzdrowiska. W 2022 roku dokonano na ternie Parku Zdrojowego sondażowego odwiertu Ignacy. Badania wykazały, że pobrana z tego miejsca woda ułatwi budowę zakładu przyrodo-leczniczego i innej niezbędnej infrastruktury służącej kuracjuszom. Na terenie kilkuhektarowego parku stworzono niezbędną infrastrukturę rehabilitacyjną i rekreacyjną służącą leczeniu i wypoczynkowi. Są tam m.in. urządzenia do hydroterapii, tężnia, brodziki, niecki zawierającą wodę leczniczą, kurtyny wodne, alpinarium z wodospadem, arboretum, ogród sensoryczny, obszerny plac zabaw, ścieżki relaksacyjne prowadzące wokół wrzosowisk, a także plenerowa siłownia.