Przepisy kulinarne Izabeli Chudzyńskiej. Fałszywa dyniowa lazania

Późna jesień kojarzy nam się z kolorowymi dyniami, odwiedzaniem grobów bliskich i Halloween, wobec którego wciąż nie do końca wiemy, jak się ustosunkować. Z jednej strony to przecież zabawne święto pełne przebierańców, śmiechu i straszenia, a z drugiej - czas zadumy, wspominania zmarłych, porządkowania grobów i rodzinnych spotkań przy herbacie po powrocie z cmentarza. Czasem warto też mieć coś przygotowanego do podgrzania, bo gdy wrócimy z chłodu, dobrze jest szybko zjeść coś ciepłego. Trudno tu o jednoznaczne rozstrzygnięcie, niemniej jedno jest pewne: dynie, które zdobią wejścia do domów, nadają im jesiennego uroku, a dania z dynią są nie tylko strasznie smaczne, ale i strasznie ładne. Zatem może w ramach kompromisu 31 października, zamiast się straszyć, przygotujmy coś strasznie smacznego, na przykład fałszywą lazanię z dynią.

W wielu kulturach odnajdziemy zwyczaje, w których element straszenia ma swoje stałe, rytualne miejsce. Straszy się po to, by przegnać złe moce, oswoić to, co nieznane, albo po prostu rozładować napięcie między światem zimy i wiosny. Jeśli w czasie karnawału zabłądzimy i trafimy do szwajcarskiej doliny Lötschental w kantonie Wallis, możemy naprawdę się przestraszyć. W czterech niewielkich wioskach - Blatten, Wiler, Kippel i Ferden, które razem liczą zaledwie półtora tysiąca mieszkańców żyje tradycja, która od pokoleń wzbudza respekt i fascynację. Po zmroku pojawiają się tam tschäggätty - dzikie postacie odziane w długowłose futra i potworne maski z drewna. Ich nazwa wywodzi się z miejscowego dialektu i oznacza coś pstrokatego, łaciatego. Dawniej w tschäggätty przebierali się wyłącznie kawalerowie. Zamaskowani biegali po wioskach, zaczepiali panny, które wieczorami przędły, straszyli je, smarowali sadzą lub obsypywali śniegiem. Była to zarazem psota, flirt i ludowy rytuał oczyszczania a przy okazji, młodzi mężczyźni potrafili „dać nauczkę” niesympatycznym sąsiadom, wyrównując rachunki z minionego roku. Zwyczaj ten trwa od święta Matki Boskiej Gromnicznej aż do Środy Popielcowej, która symbolicznie ucina czas zabawy i wprowadza post. Jego pochodzenie nie jest do końca. Jasne przypuszcza się, że wywodzi się z dawnych przebierań zbójników, którzy grasowali w górach i napadali na bogatsze wsie. Dziś tschäggätty wciąż straszą, ale bardziej dla tradycji niż z groźby - są żywym, hałaśliwym śladem dawnych wierzeń, w których lęk i zabawa szły ramię w ramię.

dr Izabela Chudzyńska
etnolog, antropolog jedzenia

Fot. Piotr Chudzyński