Prawnik radzi

Upadłość w pandemii. Obciążenie masy upadłości hipoteką

Nie wiedziałem, że mam ogłoszoną upadłość, bo nie odebrałem korespondencji przesłanej mi z sądu. Dzień po ogłoszeniu ustanowiłem hipotekę na mieszkaniu na rzecz znajomego, który pożyczył mi kiedyś pieniądze, a teraz bezskutecznie domagał się zwrotu. U notariusza podpisaliśmy dokumenty. Czy ta hipoteka utrzyma się?
Tomasz Z.

Nie.
Stosownie do art. 81 Prawa upadłościowego: 
1. Po ogłoszeniu upadłości nie można obciążyć składników masy upadłości hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym lub hipoteką morską w celu zabezpieczenia wierzytelności powstałej przed ogłoszeniem upadłości.
1a. Po ogłoszeniu upadłości nie można ustanowić na składnikach masy upadłości hipoteki przymusowej ani zastawu skarbowego, także dla zabezpieczenia wierzytelności powstałej po ogłoszeniu upadłości.
2. Przepisu ust. 1 nie stosuje się, jeżeli wniosek o wpis hipoteki został złożony w sądzie co najmniej na sześć miesięcy przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.
Art. 82 Postanowienie o wykreśleniu wpisu z urzędu] Wpis w księdze wieczystej lub rejestrze dokonany z naruszeniem art. 81 podlega wykreśleniu z urzędu. Podstawą wykreślenia jest postanowienie sędziego-komisarza stwierdzające niedopuszczalność wpisu. Na postanowienie sędziego-komisarza przysługuje zażalenie.

Zachowek

Kto jest uprawniony do zachowku?
Halina K.

Generalnie (w uproszczeniu) można powiedzieć, że najbliższa rodzina (dzieci, maż, żona, ojciec, matka).
Art. 991 Kodeksu cywilnego: 
§ 1. Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek).
§ 2. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.
Proszę pamiętać o tym, że przy ustalaniu udziału spadkowego stanowiącego podstawę do obliczania zachowku uwzględnia się także spadkobierców niegodnych oraz spadkobierców, którzy spadek odrzucili, natomiast nie uwzględnia się spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni.
Przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.
Zapis windykacyjny oraz darowiznę dokonane przez spadkodawcę na rzecz uprawnionego do zachowku zalicza się na należny mu zachowek. Jeżeli uprawnionym do zachowku jest dalszy zstępny spadkodawcy, zalicza się na należny mu zachowek także zapis windykacyjny oraz darowiznę dokonane przez spadkodawcę na rzecz jego wstępnego. 
Jeżeli uprawnionym do zachowku jest zstępny spadkodawcy, zalicza się na należny mu zachowek poniesione przez spadkodawcę koszty wychowania oraz wykształcenia ogólnego i zawodowego, o ile koszty te przekraczają przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku.
 
Uprawnienie do zachowku nie przysługuje spadkobiercy uznanemu za niegodnego (zob. art. 928 § 2 KC), małżonkowi wyłączonemu od dziedziczenia na podstawie art. 940 KC oraz małżonkowi, w stosunku do którego orzeczono separację (art. 9351 KC), a także spadkobiercy, który zrzekł się dziedziczenia (zob. art. 1049 § 2 KC), odrzucił spadek przypadający mu w ramach dziedziczenia ustawowego (zob. art. 1020 KC) lub został wydziedziczony (art. 1008 KC).
Spadkodawca może w testamencie wyłączyć osobę należącą do kręgu spadkobierców ustawowych od dziedziczenia, bez podania uzasadnienia (testament negatywny). Testament taki, jeżeli jednocześnie spadkodawca nie dokona wydziedziczenia wyłączonego spadkobiercy (stosownie do art. 1008 KC i nast.), nie pozbawia tego ostatniego prawa do zachowku
W praktyce jako dopuszczalne uznawane jest częściowe zrzeczenie się zachowku oraz warunkowa umowa o zrzeczenie się zachowku.
Pozwanym w procesie o zachowek najczęściej bywa spadkobierca testamentowy.

Odroczenie terminu zapłaty a przedawnienie

Mam dłużnika, który od dawna jest winien mi pieniądze. Upływa wkrótce kilkuletni już termin do spłaty zobowiązania, ale on nie ma pieniędzy i chce, abyśmy przedłużyli termin rozliczenia. Zaproponował mi, abyśmy spisali umowę (ugodę) o odroczeniu terminu spełnienia świadczenia (z nowym harmonogramem spłat i postanowieniem w stan wymagalności całej kwoty w razie niedotrzymania warunków), ale obawiam się, że to roszczenie mi się z tego powodu przedawni i dłużnik uchyli się od zapłaty. Nie wiem, czy obecna zgoda (jeśli nie zapłaci całości lub części obecnego długu w pierwotnym terminie) nie zablokuje mi później możliwości drogi sądowej.
Kamil P.

Kwestia wpływu odroczenia terminu spełnienia świadczenia na termin przedawnienia budziła  kontrowersje, które rozstrzygnął Sąd Najwyższy w uchwale z 11.09.2020 r.
Sąd podkreślając istotność zasady swobody oraz wskazując podejście ustawodawcy do przepisów, które dąży do polubownego kończenia sporów, (sprzyja ugodom, w tym pozasądowym) stwierdził, że jeżeli wskutek odroczenia terminu spełnienia świadczenia, roszczenie przestało być wymagalne, jego przedawnienie rozpoczyna ponownie bieg dopiero z upływem nowego terminu.
Oznacza to, że w razie zawarcia takiej umowy bieg terminu przedawnienia nie będzie liczony od pierwotnego terminu spłaty zobowiązania. Rozpoczęcie biegu przedawnienia przesunie się i liczone będzie od nowego terminu.
Gdyby było inaczej, to racjonalnie działający wierzyciel, ze względu na zagrożenie przedawnieniem, stroniłby od rozłożenia płatności na raty, w przypadku gdyby płatności tych rat miały przypadać na czas po upływie przedawnienia liczonego od pierwotnej daty wymagalności roszczenia.
Zgodnie z art. 3531 KC (zasada swobody umów) strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swojego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Z zasady tej wynika, że określenie terminu spełnienia świadczenia, a także wymagalności, należy do stron.
Swoboda umów obejmuje także możliwości zgodnego, obustronnego dysponowania roszczeniem, które już jest wymagalne (zwolnienie z długu, odnowienie). Z tego Sąd Najwyższy wyciąga wniosek, że strony mogą również odroczyć termin płatności długu, choćby już wymagalnego, co może wiązać się z uchyleniem stanu odpowiedzialności dłużnika. 
Umowne odroczenie pierwotnego terminu spełnienia roszczenia sprawia, że do czasu nadejścia nowego terminu wierzyciel nie może żądać spełnienia świadczenia, a dłużnik nie ma obowiązku go spełnić. W konsekwencji więc wierzyciel nie może dochodzić tego roszczenia przed sądem. Przemawia to przeciwko tezie, że przedawnienie rozpoczęte wraz z upływem pierwotnego terminu spełnienia świadczenia biegnie również w czasie, gdy nowy termin spełnienia świadczenia jeszcze nie nadszedł.
Gdy dłużnik nie dysponuje aktualnie środkami, ale jest gotowy na polubowne rozwiązanie sprawy, strony mogą wynegocjować odpowiadający im sposób uregulowania należności bez konieczności występowania przez wierzyciela ze zbytecznym powództwem do sądu, powodującym jedynie zwiększenie zadłużenia dłużnika, a jednocześnie nie dopuszczając do przedawnienia się roszczeń, które byłoby niekorzystne dla wierzyciela. Niejako „zmuszanie” wierzyciela do występowania w takich sytuacjach z powództwem, w celu przerwania biegu przedawnienia byłoby sprzeczne z ogólniejszą zasadą, zgodnie z którą ustawodawca powinien skłaniać strony do polubownego kończenia sporów poprzez wprowadzanie sprzyjających temu przepisów i korzystną interpretację przepisów już istniejących.
Instytucja przedawnienia jest reakcją na bierność wierzyciela, który mogąc dochodzić roszczenia, nie czyni tego. W przypadku umownego odroczenia terminu spełnienia świadczenia nie może być jednak mowy o bierności wierzyciela. Odroczenie takie nie tylko niweluje stan wymagalności roszczenia i rozpoczęty bieg przedawnienia – ale powoduje, iż ów bieg może rozpocząć się dopiero z upływem nowego terminu wymagalności roszczenia. Interpretacji takiej nie sprzeciwia się art. 119 KC.
Chociaż w rezultacie odroczenia terminu spełnienia świadczenia termin przedawnienia upłynie później niż wynikałoby to z art. 120 § 1 KC, nie jest to wynikiem zakazanego w art. 119 KC przedłużania okresu przedawnienia, tylko skutkiem skorzystania z kompetencji do określenia, w tym odroczenia ex post, terminu spełnienia świadczenia.
Nie jest tak, że raz rozpoczęty bieg przedawnienia musi płynąć bez żadnych przeszkód, co wprost wyrażają przepisy przewidujące zawieszenie czy przerwanie biegu przedawnienia. Zauważane jest również w obcych systemach prawnych rozluźnianie rygorów regulacji przedawnienia poprzez coraz szersze umożliwianie stronom kreowania jego terminów w ramach swobody umów.
W przedmiotowym rozstrzygnięciu SN powołuje się przede wszystkim na zasadę swobody umów wyniesioną do rangi zasad konstytucyjnych, jednakże bardzo ważnym aspektem jest również ogólniejsze założenie systemu prawnego, zgodnie z którym ustawodawca powinien dążyć do polubownego kończenia sporów pomiędzy stronami, a nie je utrudniać.

Upadłość w czasach koronawirusa

Przez lata pracowałem w tej samej firmie i jestem z jej właścicielem w dobrych kontaktach. Niestety z powodu koronawirusa upadła i będzie występować o ogłoszenie przez sąd upadłości. Mają wobec mnie zaległości z tytułu wynagrodzenia za pracę, których nie kwestionują, a ja mogę zaczekać. Czy sami ujmą należne mi pieniądze na liście wierzytelności, czy ja muszę je zgłaszać?     Marcin K.

Z art. 237 Prawa upadłościowego wynika, że nie wymagają zgłoszenia należności ze stosunku pracy. Należności z tego tytułu umieszcza się na liście wierzytelności z urzędu. 
Jest to wyjątkowe uregulowanie, korzystne dla pracowników. Takie rozwiązanie prawne jest sprzeczne z zasadą dyspozycyjności, która na gruncie prawa procesowego, w tym prawa upadłościowego, stanowi odzwierciedlenie zasady autonomii woli stron stosunków prawnych Zgłoszenie wierzytelności jest bowiem prawem, a nie obowiązkiem wierzyciela. Oznacza to, że jakkolwiek inni wierzyciele (np. dostawcy towarów, usług) mają pilnować swoich interesów, to dla pracowników zastosowano taryfę ulgową. Niejednokrotnie takich wierzycieli jest wielu, a z dokumentów upadłego jednoznacznie wynikają ich należności.
Nie wyłącza to jednak możliwości ich zgłoszenia przez pracownika, zwłaszcza jeśli uwzględniono jego należność w niepełnym rozmiarze.

Windykacja – egzekucja komornicza

Kontrahent nie zapłacił mi za towar. Mam już korzystny dla mnie prawomocny wyrok i chcę złożyć sprawę do komornika, bo zbyt długo obiecują mi spłatę. Chcę licytowania ich majątku razem z magazynami i domem. Słyszałem jednak, że nie mogę sobie swobodnie wybrać komornika. Dlaczego?    Karol T.

Ograniczenia wynikają z ustawy o komornikach sądowych.
W jej art.10 postanowiono, że:
1. W sprawach, o których mowa w art. 3 ust. 3 pkt 1-2a, wierzyciel ma prawo wyboru komornika na obszarze właściwości sądu apelacyjnego, na którym znajduje się siedziba kancelarii komornika właściwego zgodnie z przepisami ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, z wyjątkiem spraw: 
1) o egzekucję z nieruchomości; 
2) o wydanie nieruchomości; 
3) o wprowadzenie w posiadanie nieruchomości; 
4) o opróżnienie pomieszczeń, w tym lokali mieszkalnych, z osób lub rzeczy; 
5) w których przepisy o egzekucji z nieruchomości stosuje się odpowiednio. 
2. W przypadku wyboru komornik działa poza obszarem swojego rewiru.
3. Wierzyciel, dokonując wyboru komornika, składa wraz z wnioskiem o wszczęcie egzekucji pisemne oświadczenie, że korzysta z prawa wyboru komornika.
4. Komornik wybrany przez wierzyciela odmawia wszczęcia egzekucji, wykonania postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia albo wykonania europejskiego nakazu zabezpieczenia na rachunku bankowym, jeżeli spełniony został przynajmniej jeden z poniższych warunków:
1) w zakresie prowadzonych przez niego egzekucji zaległość przekracza 6 miesięcy, chyba że łączna liczba wszystkich spraw, jakie wpłynęły do kancelarii w roku poprzednim, nie przekroczyła 1000; 
2) wpływ wszystkich spraw w danym roku przekroczył 2500, a skuteczność w zakresie prowadzonych przez niego egzekucji w roku poprzednim nie przekroczyła 35%;
3) wpływ wszystkich spraw w danym roku przekroczył 5000.
5. Zaległość, o której mowa w ust. 4 pkt 1, oblicza się, dzieląc liczbę spraw niezałatwionych w poprzednim półroczu przez średni miesięczny wpływ spraw w poprzednim półroczu. Skuteczność, o której mowa w ust. 4 pkt 2, oblicza się, ustalając procentowy stosunek liczby spraw załatwionych przez całkowite wyegzekwowanie dochodzonego świadczenia w roku poprzednim do liczby spraw, które wpłynęły w roku poprzednim.
6. W liczbie spraw, o których mowa w ust. 4 i 5, uwzględnia się sprawy, o których mowa w art. 3 ust. 3 pkt 1-2a, z wyłączeniem spraw: 
1) o egzekucję świadczeń powtarzających się; 
2) w których komornik odmówił wszczęcia egzekucji na podstawie ust. 4 i 8; 
3) w których nastąpił zwrot wniosku. 
7. W stosunku do komornika, który rozpoczął działalność, zaległość i skuteczność, o których mowa w ust. 4, oblicza się po upływie roku następującego po roku, w którym złożył ślubowanie. W pierwszych dwóch latach kalendarzowych działalności komornik nie może przyjąć więcej niż 2500 spraw z wyboru wierzyciela w każdym roku.
8. Komornik wybrany przez wierzyciela może odmówić danemu wierzycielowi przyjęcia sprawy, jeżeli liczba wniosków egzekucyjnych, jakie wpłynęły do kancelarii w danym roku od tego wierzyciela, przekroczyła 100.
9. Na wniosek wierzyciela komornik przekazuje sprawę egzekucyjną wskazanemu przez wierzyciela komornikowi właściwemu zgodnie z przepisami ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego. Do wniosku wierzyciela dołącza się pisemną zgodę wskazanego komornika na przyjęcie sprawy.
10. Jeżeli po wszczęciu postępowania komornik stwierdzi, że w momencie złożenia wniosku przez wierzyciela dłużnik zamieszkiwał poza jego rewirem, a zachodziły przesłanki do odmowy wszczęcia postępowania, o których mowa w ust. 4, komornik wyda postanowienie o przekazaniu sprawy komornikowi właściwości ogólnej dłużnika. W przypadku gdy w rewirze właściwości ogólnej dłużnika działa kilku komorników, przed wydaniem postanowienia komornik wezwie wierzyciela do wskazania w terminie 7 dni komornika właściwego, któremu sprawa ma zostać przekazana. Jeżeli wierzyciel w zakreślonym terminie nie wskaże komornika właściwego, komornik przekaże sprawę komornikowi właściwemu wybranemu według własnego uznania.
11. Przepisu art. 7751 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego nie stosuje się.
12. W przypadku odmowy wszczęcia egzekucji, wykonania postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia albo wykonania europejskiego nakazu zabezpieczenia na rachunku bankowym, komornik wydaje postanowienie. Postanowienie to doręcza się tylko wierzycielowi wraz z tytułem wykonawczym i wnioskiem egzekucyjnym. W przypadkach, o których mowa w ust. 4 i 8, skarga na postanowienie nie przysługuje.

dr. Waldemar Podel
radca prawny
doradca restrukturyzacyjny

* Od redakcji: Teksty zamieszczone w tym poradniku prawnym pochodzą z archiwalnych numerów Tygodnika Płockiego. Z bieżącymi poradami prawnika można zapoznać się z w najnowszym, dostępnym w punktach sprzedaży papierowym wydaniu TP.