Podwarszawska wieś zniszczona podczas potopu szwedzkiego stała się ośrodkiem pielgrzymkowym. Kalwaria Mazowsza

Leżąca dwadzieścia kilometrów na południowy – wschód od granic Warszawy Góra Kalwaria ma bogatą, ciekawą i niezwykle skomplikowaną historię. Fundatorem i autorem projektu architektonicznego miasta był biskup poznański Stefan Wierzbowski. Zniszczona podczas potopu szwedzkiego szlachecka podwarszawska wioska Góra należała do jego diecezji i na jej gruzach wybudował Górę Kalwarię. Duże zasługi dla rozwoju miasta położył też założyciel zakonu marianów – ksiądz Stanisław Papczyński. 

Według zamierzeń biskupa Wierzbowskiego Nowa Jerozolima, bo taka była pierwotna nazwa Góry Kalwarii, miała być głównym pasyjnym sanktuarium Mazowsza, czyli ośrodkiem pielgrzymkowym dla ludzi nie mogących pielgrzymować do Jerozolimy.

Pielgrzymki do Ziemi Świętej popularne stały się już w Cesarstwie Rzymskim. Ich tradycja sięga początków trzeciego wieku, kiedy to cesarzowa Helena, matka ówczesnego władcy Imperium Romanum Konstantyna Wielkiego, odnalazła w Jerozolimie relikwie Krzyża Świętego. Pielgrzymki podejmowane były przez Europejczyków, a brali w nich udział ludzie reprezentujący wszystkie ówczesne stany społeczne: arystokracja, szlachta, mieszczaństwo, duchowieństwo, a nawet chłopi.  

Po upadku zdobytego przez Europejczyków w pierwszej krucjacie Królestwa Jerozolimskiego i podboju wschodnich, i południowych wybrzeży Morza Śródziemnego przez Arabów, a później przez Turków Osmańskich wyjazdy do Jerozolimy stały się bardzo utrudnione, a w pewnych okresach nawet zupełnie niemożliwe. Tworzono w związku z tym w Europie repliki Jerozolimy z czasów Chrystusa. Miejsca te nazywano kalwariami. Pierwsza taka imitacja powstała w początkach piętnastego wieku koło Kordoby w Hiszpanii. W latach późniejszych w całej Europie zbudowano niemal dwa tysiące takich miejsc, najwięcej na terenie Austrii, Niemiec i Włoch. 

Gdy w 1670 roku biskup Stefan Wierzbowski rozpoczął budowę Nowej Jerozolimy, istniała już koło Krakowa wzniesiona z fundacji wojewody krakowskiego Kalwaria Zebrzydowska, nazywana nieoficjalnie Polską Jerozolimą. Cieszyła się ona już wtedy wielką popularnością w całej Polsce. Był to zespół kościołów i kaplic rozlokowanych na stokach stromego wzgórza, pośród których odbywały się uroczystości pasyjne, odprawiano nabożeństwa drogi krzyżowej i inne uroczystości kościelne. Istniały także: Kalwaria Kaszubska wzniesiona z inicjatywy wojewody malborskiego Jana Wejherta w Wejherowie, Kalwaria Żmudzka ufundowana przez biskupa Jana Tyszkiewicza oraz Kalwaria Pacławska koło Przemyśla zainicjowana przez Andrzeja Maksymiliana Fredrę. 

Miejsca te były oddalone od Mazowsza i aby do nich dotrzeć, należało pokonać kilkaset kilometrów, niejednokrotnie pieszo, co wiązało się z szeregiem trudności i niebezpieczeństw. Dlatego też biskup Wierzbowski postanowił stworzyć sanktuarium w pobliżu Warszawy, która już od 1592 roku była stolicą Polski. Według zamierzeń fundatora ośrodek miał przyczynić się do odrodzenia duchowego polskiego narodu. 

Mazowiecka Jerozolima nie była wyłącznie ośrodkiem sakralnym, ale tętniącym życiem normalnym miastem. Pomiędzy obiektami religijnymi znajdowały się zwykłe domy mieszkalne, obiekty handlowe, stragany, szpitale i inne budynki użyteczności publicznej. W mieście odbywały się targi, jarmarki, istniały gospody i zajazdy. Działała królewska komora solna oraz stacja konna, przy której posłańcy zatrzymywali się na odpoczynek i popas koni. Miasto czerpało dochody m.in. z opłat uiszczanych przez flisaków spławiających towary do Torunia i Gdańska, połowu ryb na Wiśle i z innych źródeł. 

[paywall]

Miasto bardzo szybko stało się jednym z najważniejszych miejsc pielgrzymkowych w Polsce i najważniejszym sanktuarium Mazowsza. Przyjeżdżali do niego nie tylko mieszkańcy Warszawy i okolic, ale także pielgrzymi z innych regionów Królestwa Polskiego. Nowa Jerozolima była oczkiem w głowie biskupa Wierzbowskiego, dlatego pod koniec życia osiedlił się w niej na stałe.

Stopniowy upadek sanktuarium rozpoczął się już po śmierci jego założyciela. Różne były tego przyczyny. Wybuch epidemii w osiemnastym wieku doprowadził do szybkiego wyludnienia miasta, a walki z wojskami rosyjskimi w czasie insurekcji kościuszkowskiej w poważnym stopniu zniszczyły jego infrastrukturę.

Ostateczny upadek nastąpił w czasie rozbiorów. Od 1795 roku do czasu powstania Księstwa Warszawskiego w 1807 roku władzę sprawowali w mieście Prusacy. Zostało ono zasiedlone przez ewangelickich osadników oraz Żydów. Zaborcy zsekularyzowali wiele majątków kościelnych. Nieremontowane z braku funduszy obiekty sakralne popadały w ruinę. Niektóre z nich rozebrano, inne zmieniły swoje przeznaczenie. Po kongresie wiedeńskim Nowa Jerozolima znalazła się w Królestwie Polskim, będącym częścią zaboru rosyjskiego. Rosjanie starali się wszelkimi sposobami zmniejszyć wpływ kościoła katolickiego na społeczeństwo polskie. Okazja taka nadarzyła się po upadku powstania styczniowego, kiedy to w ramach represji  rozwiązano większość zakonów, a Nowa Jerozolima utraciła w 1833 roku prawa miejskie. 

Zmieniono też nazwę na Góra Kalwaria. Miejscowość stała się jednym z głównym polskich centrów chasydyzmu i wybudowano w niej dwie synagogi. Po dawnych obiektach sakralnych nie pozostał żaden ślad. Niektóre budynki klasztorne przekształcono w koszary, inne wyburzono.

Do dnia dzisiejszego zachowały się jedynie dwa obiekty, które przypominają o dawnej przeszłości miasta. Jest nim wzniesiony w latach 1674 – 1677 kościół nazwany Wieczernikiem. Zbudowany został przy południowych granicach Nowej Jerozolimy, z dala od jej centrum, na podmokłych, niezdrowych terenach, które trzeba było najpierw osuszyć i zagospodarować. Opiekę nad tym miejscem objął nowo powstały wówczas zakon marianów. Założycielem zgromadzenia był ks. Stanisław Papczyński, przyjaciel, spowiednik i doradca biskupa Wierzbowskiego.

Melioracja podmokłych terenów nie była zadaniem łatwym, jednak dzięki uporowi zakonników udało się je zamienić w urodzajne pola i łąki. Ojciec Papczyński przyjaźnił się w z wieloma wybitnymi osobowościami swojej epoki. Spowiadał się u niego hetman wielki koronny, późniejszy polski król Jan III Sobieski, czy też ówczesny nuncjusz apostolski Ignacy Pignatelli, późniejszy papież Innocenty XII. Jako wędrowny kaznodzieja ks. Papczyński wygłaszał kazania w kościołach Nowej Jerozolimy i całego Mazowsza. Zmarł w opinii świętości w 1701 roku i został pochowany w Wieczerniku, obok którego znajdował się mariański klasztor. W 1766 roku jego relikwie przeniesione zostały z prostej, drewnianej trumny do marmurowego, białego sarkofagu i w takim stanie zachowały się do dnia dzisiejszego.

 Marianie są jedynym zakonem, który pozostał w Górze Kalwarii. W 1952 roku odbudowali Wieczernik i wznieśli koło niego klasztor, muzeum oraz stacje Drogi Krzyżowej. Sprawują też opiekę nad obecnym kościołem parafialnym w pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny. Budowla pochodzi z drugiej połowy osiemnastego wieku. Zbudowana została w miejscu, w którym znajdował się kościół i dom zakonny ojców bernardynów. W jej kryptach spoczywa fundator świątyni, marszałek koronny Franciszek Bieliński.

Dzięki działalności marianów pamięć o dawnej świetności sanktuarium została wskrzeszona na nowo. 20 maja 2018 roku metropolita warszawski ustanowił tutaj Sanktuarium i ponownie, tak jak przed wiekami, do miasta przybywają pielgrzymi. We wrześniu 2018 roku burmistrz i Rada Miejska Góry Kalwarii obrali Stanisława Papczyńskiego patronem miasta i gminy.

Zwiedzanie miasta najlepiej rozpocząć od rynku, który znajduje w jego centralnym punkcie. Zlokalizowany został na pionowej, dłuższej osi łacińskiego krzyża, który stanowił główną oś Nowej Jerozolimy. Pierwotnie miał 270 m. długości i około 100 m. szerokości. Pośrodku znajdował się tzw. Ratusz Piłata, obecnie jest to kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, zwany też kościołem „Na Górce”. Jest to druga budowla zachowana w stanie oryginalnym do naszych czasów. Dawniej przed tym kościołem rozpoczynała się droga krzyżowa, która wiodła na Kalwarię, czyli do dziś już nie istniejącego kościoła pw.  Świętego Krzyża. 

Współczesna Góra Kalwaria w niczym nie przypomina pierwotnego założenia architektonicznego. Obecnie jest to dwunastotysięczne miasteczko będące siedzibą gminy miejsko – wiejskiej, leżące na wysokiej skarpie nad Wisłą. W jego pobliżu przebiegają ważne szlaki drogowe i kolejowe. Prowadzi tędy trakt z Mińska Mazowieckiego do Sochaczewa przecinający się z ruchliwą drogą Warszawa – Sandomierz. Ruch samochodowy wyprowadzony został z centrum dzięki przebiegającej wzdłuż południowo – wschodnich obrzeży obwodnicy. W pobliżu znajduje się też kolejowa obwodnica Warszawy, linia prowadząca ze Skierniewic do Łukowa.

Zaledwie trzy kilometry na południe od centrum Góry Kalwarii położona jest wioska Czersk. W średniowieczu była jednym z głównych ośrodków władzy książąt mazowieckich, a przez pewien okres pełniła też rolę stolicy całego Mazowsza. Znajduje się tam zachowany w stanie trwałej ruiny, zniszczony przez Szwedów w czasie potopu, zamek obronny. 

Inicjatorem budowy zamku murowanego w stylu gotyckim był książę Janusz I Starszy. Wzniósł go w celu obrony Mazowsza przed krzyżakami. Budowę zakończono w 1410 roku. Prawdopodobnie na skutek naturalnego przesunięcia się koryta Wisły na wschód od zamku Janusz I zadecydował o przeniesieniu swojej głównej siedziby do Warszawy. 

Po przyłączeniu Mazowsza do Królestwa Polskiego Czersk był własnością królowej Bony Sforzy. Za jej rządów wokół miasta powstały rozległe sady, pola warzywne, a nawet… winnice. Wybudowano wówczas w okolicy wiele młynów, kilkadziesiąt rodzinnych browarów, zakładów rzemieślniczych produkujących wełniane kobierce i sukno zwane londronem. Czersk stał się także znanym wtedy centrum koronkarstwa, a na dziedzińcu zamku powstał luksusowy, renesansowy, niestety nie zachowany do dnia dzisiejszego, budynek mieszkalny – pałac.

Sam zamek ocalił przed całkowitym zniszczeniem w latach 1762 – 1766 marszałek wielki koronny, starosta czerski Franciszek Bieliński, który w miejsce zniszczonego mostu zwodzonego wybudował stały most murowany, który obecnie jest jedną z najokazalszych części budowli. Prowadzi on do dwudziestudwumetrowej wysokości, czterokondygnacyjnej wieży bramnej pełniącej dawniej funkcje mieszkalno – obronne. Obecnie zorganizowane jest w niej minimuzeum. Zachowały się ponadto dwie cylindryczne wieże, jedna z nich służy jako taras widokowy na okolicę i resztki murów, różnej wysokości.

W zamku znajduje się wystawa machin oblężniczych, organizowane są rekonstrukcje historyczne, turnieje rycerskie i zajęcia edukacyjne dla młodzieży. Liczne tablice edukacyjne umieszczone na dziedzińcu informują o dziejach, przeszłości i dawnych mieszkańcach zamku książąt mazowieckich.