Niegodność dziedziczenia

Prawo spadkowe określa krąg spadkobierców w oparciu o kryteria obiektywne (w szczególności stopień pokrewieństwa). Może to prowadzić do sytuacji, gdy spadkobiercą zostanie osoba, która z moralnego punktu widzenia nie zasługuje na to, by otrzymać jakąkolwiek korzyść z majątku spadkodawcy. 

Przejście majątku spadkodawcy, stanowiące niejednokrotnie dorobek całego jego życia, na osobę, która dopuściła się względem spadkodawcy czynów niegodziwych, nacechowanych wysokim stopniem zawinienia i naganność, prowadziłoby do wywołania wśród bliskich spadkodawcy poczucia niesprawiedliwości. 

Aby wyeliminować przypadki, w których nabycie korzyści ze spadku przez określoną osobę byłoby w powszechnym odczuciu niesłuszne czy wręcz niemoralne, ustawodawca przewidział instytucję "niegodności dziedziczenia". Ma ona zastosowanie w sytuacjach wyjątkowych, kiedy postępowanie spadkobiercy jest tak dalece naganne, iż uzasadnia odsunięcie go od dziedziczenia po określonym spadkodawcy. 

Zgodnie z art.  928 Kodeksu Cywilnego spadkobierca może być uznany przez sąd za niegodnego, jeżeli:

1. dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy;
2. podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności;
3. umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego;
4. uporczywie uchylał się od wykonywania wobec spadkodawcy obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem albo inną umową;
5. uporczywie uchylał się od wykonywania obowiązku pieczy nad spadkodawcą, w szczególności wynikającego z władzy rodzicielskiej, opieki, sprawowania funkcji rodzica zastępczego, małżeńskiego obowiązku wzajemnej pomocy albo obowiązku wzajemnego szacunku i wspierania się rodzica i dziecka.

Zwracam uwagę na ostatnie dwie przesłanki, gdyż stanowią one novum w polskim stanie prawnym. Nadto ostatnia przesłanka, w przeciwieństwie do obowiązku alimentacyjnego, pozostawia nieostre granice istniejącego obowiązku, czym znacząco rozszerza możliwości uznania spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia.

[paywall]

Z uwagi na doniosłość skutków uznania spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia przesłanka polegająca na uporczywym uchylaniu się od wykonywania wobec spadkodawcy obowiązku alimentacyjnego została ograniczona do przypadków, gdy obowiązek ten jest określony co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem lub inną umową.

Jednocześnie ustawodawca uznał, że możliwości uznania spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia nie powinno się wiązać wyłącznie z relacjami o charakterze ekonomicznym. Często poczucie odtrącenia, osamotnienia, pozostawania spadkobiercy bez wsparcia osobistego lub emocjonalnego mogą stać się podstawą zajścia okoliczności wskazanych w punkcie piątym. Użyto w nim pojęcia "pieczy" nad osobą, w związku z czym przesłanka niegodności dziedziczenia nie ogranicza się jedynie do ustawowo nałożonych obowiązków "opieki", która jest zasadniczo instytucją prawa rodzinnego. Wskazany katalog sytuacji, w których na spadkobiercy spoczywa obowiązek pieczy nad spadkodawcą, został skonstruowany w sposób otwarty, przez użycie zwrotu "w szczególności" jako wstępu do wyliczenia. Umożliwia to sądowi samodzielną ocenę dbałości spadkobiercy o spadkodawcę, przede wszystkim w odniesieniu do osób niespokrewnionych (np. częste przypadki powoływania do dziedziczenia faktycznych opiekunów).

Zastosowana w przepisie przesłanka "uporczywości" stwarza wymóg, by oceniane zachowanie było długotrwałe, powtarzalne, nacechowane złą wolą i nieustępliwością.

Zgodnie z art. 928 § 1 k.c. za niegodnego może być uznany każdy spadkobierca. Oznacza to, że chodzi o każdą osobę powołaną do dziedziczenia bez względu na tytuł powołania. Niegodny może być zarówno spadkobierca testamentowy, niezależnie od tego, czy jest to spadkobierca powołany „w pierwszej kolejności” czy spadkobierca podstawiony, jak i spadkobierca ustawowy. Niegodna dziedziczenia może być także osoba uprawniona do zachowku. Zakres podmiotowy instytucji niegodności dziedziczenia obejmuje także osobę uprawnioną z polecenia.

radca prawny Karol Olkuski 
pl. Stary Rynek 2 lok 1B, Płock 
kancelaria@olkuski.legal