Łowicz, miasto inne od wszystkich

„Jest miasteczko w swym rodzaju, które leży w centrum kraju, z wycinanek hen hen słynie, rzeka Bzura przez nie płynie, skąd nie jesteś, masz tu blisko, więc się nie leń, bądź turystą, i nie czekaj do wakacji, bo tu wiele jest atrakcji” – tak piosenką zamieszczoną na oficjalnym kanale internetowym Łowicza promują swoją miejscowość władze samorządowe. Położenie miasta w centralnej części Polski i dogodne usytuowanie komunikacyjne umożliwiają łatwy dojazd z każdej części kraju, a z Płocka do Łowicza jest zaledwie sześćdziesiąt kilometrów w linii prostej.

Łowicz jest jednym z najstarszych polskich miast, a za czternaście lat obchodzić będzie dziewięćsetlecie swojego istnienia. Pierwszą zachowaną pisemną wzmianką o Łowiczu była bulla papieża Innocentego II z 1136 roku. W czasach piastowskich znajdował się tutaj zamek i drewniany gród strzegące przeprawy przez dolinę rzeki Bzury, będącej lewym dopływem Wisły. Okolica była ulubionym terenem polowań książąt mazowieckich, więc od słowa „łowić” wywodzi się dzisiejsza nazwa miasta, które otrzymało prawa miejskie jeszcze przed 1298 rokiem.

Od dwunastego aż do osiemnastego wieku Łowicz był siedzibą rezydencjonalną biskupów gnieźnieńskich. Początkowo ziemia łowicka pełniła rolę kasztelanii, następnie podniesiona została do rangi tytularnego księstwa. W 1355 roku w mieście powstał gotycki zamek murowany pełniący funkcję siedziby polskich prymasów. Zamek zbudowany na miejscu dawnego drewnianego grodziska w pobliżu rzeki był wielokrotnie rozbudowywany. 
Od samego początku istnienia miasta centrami jego życia kulturalnego i gospodarczego były Stary i Nowy Rynek. Łączy je malownicza ulica Zduńska, która do dziś zachowała charakter typowo handlowy. Mieści się przy niej dom, w którym przez pewien okres mieszkał Stefan Starzyński, słynny prezydent przedwojennej Warszawy, zamordowany przez Niemców po kapitulacji stolicy. Upamiętnia ten fakt okolicznościowa tablica. Warto nadmienić, że Starzyński podczas pobytu w Łowiczu brał udział w strajku szkolnym, za co został wydalony ze szkoły. Naukę kontynuował w Warszawie.
Stary Rynek nazywany jest przez mieszkańców sercem Łowicza. Zachowało się przy nim szereg cennych zabytkowych obiektów publicznych, takich jak: Bazylika Katedralna, ratusz miejski, gmach muzeum oraz wiele starych kamieniczek. Przez stulecia rynek tętnił życiem ponieważ odbywały się na nim targi i jarmarki. Pierwotnie ratusz znajdował się w centralnej części placu, lecz w 1831 roku rozebrano go i wzniesiono obecny gmach w stylu klasycystycznym mieszczący się w północnej pierzei placu. Budynek uchodzi za jeden z najciekawszych obiektów wybudowanych w tym stylu w Polsce. Dwupiętrowy obiekt wzniesiony na planie prostokąta posiada wieżę zegarową z kurantami. Salę obrad, zwaną Salą Radziecką, znajdującą się na pierwszym piętrze zdobią obrazy herbów dawnych wojewodów Królestwa Polskiego oraz portrety wybitnych Polaków, m.in.: króla Kazimierza Wielkiego, generała Tadeusza Kościuszki, Henryka Sienkiewicza, Stanisława Staszica i inne. Na froncie ratusza wmurowane są tablice upamiętniające ważne dla miasta zdarzenia.
W północnej pierzei Starego Rynku znajduje się Brama Prymasowska, dawniej prowadząca z kolegiaty do rezydencji prymasa. Dziś nie pełni już tej funkcji i znajduje się w nieco innym miejscu niż pierwotnie. Niedaleko, w budynku dawnej Dziekanii siedzibę ma biskup łowicki. Stary Rynek był świadkiem wielu historycznych wydarzeń.
Przy wschodniej pierzei znajduje się muzeum. Jego siedziba mieści się w gmachu wybudowanym na potrzeby dziś już nieistniejącego seminarium księży misjonarzy. Przez długi czas gmach pełnił funkcję siedziby różnego rodzaju placówek oświatowych, z przerwą na okres powstania styczniowego, kiedy to Rosjanie urządzili tutaj więzienie. Później był siedzibą szkoły realnej, a od połowy dwudziestego wieku jest w nim muzeum. Powstało ono na bazie zebranych pod koniec dziewiętnastego wieku kolekcji zgromadzonych przez Władysława Tarczyńskiego.
Najcenniejszą budowlą w muzeum jest kaplica św. Karola Boromeusza, pełniąca przez pewnie czas rolę cerkwi, ozdobiona freskami Michała Anioła Palloniego. Znajduje się w niej ekspozycja sztuki baroku w Polsce oraz prezentacja obiektów sztuki sakralnej i świeckiej z siedemnastego i osiemnastego wieku. W dziale historycznym można zapoznać się z pamiątkami zebranymi przez Władysława Tarczyńskiego dokumentującymi przeszłość Łowicza i ziemi łowickiej. Muzeum zawiera ponadto działy: archeologiczny, średniowiecza, łowickiego rzemiosła, okresu upadku Rzeczypospolitej i powstań narodowych, okresu odzyskania niepodległości i drugiej wojny światowej oraz etnograficzny. Do muzeum należy plenerowa wystawa w Skansenie Wsi Łowickiej, w odległych o kilka kilometrów od Łowicza Maurzycach.

Starówka łowicka wyróżnia się spośród innych średniowiecznych układów urbanistycznych tym, że funkcjonowała w oparciu o dwa rynki. (...)

w papierowym wydaniu TP w E-wydaniu (kup e-wydanie Tygodnika Płockiego)

Tekst i fot. Ewa i Bogumił Liszewscy