Industrialny Żyrardów. Urokliwe Siedlce. Dwa miasta, które warto poznać lepiej

Mazowsze to nie tylko Warszawa. Na mapie naszego województwa znajdują się miasta, które zdecydowanie warto odwiedzić i poznać ich historię. Choć Żyrardów i Siedlce dzieli prawie 150 km, to każde z nich jest częścią mazowieckiego dziedzictwa. Z pozoru odległe i niczym ze sobą nie powiązane, ale łączy je jedno – w obu doświadczymy mazowieckiej różnorodności.

Zwiedzanie Żyrardowa to propozycja szczególnie atrakcyjna dla pasjonatów techniki i architektury czasów rewolucji przemysłowej – epoki maszyny parowej, pozytywizmu, dynamicznego kapitalizmu oraz kształtujących się równolegle ruchów emancypacyjnych i wolnościowych. Żadne inne osiedle fabryczne w Polsce nie powstawało z takim rozmachem jak osada fabryczna w Żyrardowie. Najwięcej śladów pozostawił po sobie Karol Dittrich junior – fabrykant, który realizował w praktyce idee popularnego w tamtej epoce pozytywizmu.

W Żyrardowie warto odwiedzić Muzeum Lniarstwa im. Filipa de Girarda (od którego zresztą wywodzi się nazwa miasta). Jest ono częścią zabytkowego kompleksu żyrardowskiej XIX-wiecznej osady fabrycznej, uznanej za pomnik historii, czyli najwyższą formę ochrony zabytków w Polsce. To tu, dziesiątki lat temu powstawały najpiękniejsze lniane obrusy, serwety i tkaniny barwnie zdobione modnymi ówcześnie printami. Dziś znajdująca się we wnętrzach budynku wystawa pn. „Tkane sita”, dedykowana oddziałowi drukarni żyrardowskich Zakładów Lniarskich, to największy w Polsce zbiór wielkoformatowych szablonów sitodrukowych służących niegdyś do farbowania tkanin. Monumentalne, postindustrialne przestrzenie Muzeum Lniarstwa wyróżniają się surową formą, ukazując realizm fabryki z lat 80. Spuściznę przemysłu włókienniczego i poszczególnych działów dawnych Zakładów podziwiać można na prezentowanych wystawach.

Jak informuje Muzeum, w jego zbiorach znajduje się kilkadziesiąt zabytkowych maszyn stanowiących ciąg technologiczny ukazujący najważniejsze elementy procesu obróbki surowca i produkcji lnianych tkanin. Wśród nich krosno, na którym pobito rekord Guinnessa na najdłuższy obrus na świecie, jedyny w Polsce park sprawnych krosien żakardowych z przystawką Verdola, dwa wielkogabarytowe snowadła taśmowe, czy też kolekcja zdobniczych maszyn krawieckich. Większość z nich pochodzi z lat 70. i 80. XX wieku, ale w zbiorze są także unikaty, pochodzące z początku XX wieku. Dzięki kolekcji oryginalnych eksponatów Muzeum przywołuje pamięć o czasach, kiedy żyrardowska fabryka pracowała pełną parą, zatrudniając od 5 do 9 tysięcy pracowników.

Ciekawym faktem jest, że po przejęciu w 2020 roku szesnastu zabytkowych krosien żakardowych udało się wznowić produkcję lnianych tkanin w Żyrardowie. Reaktywowane po upadku Zakładów Lniarskich stare maszyny tkackie uruchamiane są dziś w sezonie letnim w celach pokazowych, a reprodukowane desenie to spuścizna wzornictwa z lat 60. i 70. XX wieku. Jednym z priorytetów działania Muzeum jest podjęcie współpracy z dawnymi pracownikami żyrardowskiej fabryki. Dzięki ich zaangażowaniu muzeum realizuje program edukacyjny poszerzania wiedzy i kompetencji w zakresie ginących zawodów.

Muzeum Lniarstwa można zwiedzać indywidualnie lub zbiorowo. Podczas zorganizowanej wycieczki w grupie powyżej 10 osób zwiedzający poznają proces obróbki lnu, od rośliny do gotowego produktu, zgłębiając wiedzę na temat pracy w poszczególnych działach fabryki. W sezonie letnim w celach pokazowych uruchamiane jest także krosno żakardowe w muzealnej manufakturze tkackiej. Zwiedzanie kończy się wizytą w Industrialnej Zagrodzie ze zwierzętami, będącej integralną częścią Muzeum Lniarstwa. Czas trwania wycieczki dostosowany jest do wieku uczestników i wynosi zazwyczaj od 30 do 90 minut.

Turyści indywidualni, jak również grupy zorganizowane mają możliwość samodzielnego zwiedzania obiektu. Wszystkie ekspozycje zawierają szczegółowe tablice informacyjne w języku polskim i angielskim. Zwiedzający mają do dyspozycji 7 ekspozycji opisujących proces obróbki lnu. Zwiedzanie indywidualne nie wymaga wcześniejszej rezerwacji ani wcześniejszego zakupu biletu.

Co warte dodania, Muzeum Lniarstwa dysponuje także systemem 20 bezpłatnych audioprzewodników z trzema ścieżkami zwiedzania: ścieżka podstawowa w języku polskim dla starszej młodzieży i osób dorosłych; ścieżka podstawowa w języku angielskim; ścieżka rodzinna w języku polskim dla dzieci i ich rodziców. Warto pamiętać, że odbiorniki dostępne są w ograniczonej ilości. Istnieje możliwość zarezerwowania odbiorników w konkretnym terminie.

Choć Siedlce często pozostają w cieniu większych miast Mazowsza, to właśnie ich spokojny charakter, bogata historia i zaskakująca liczba atrakcji sprawiają, że są idealnym kierunkiem na weekendowy wypad lub dłuższy, bardziej refleksyjny pobyt. To miejsce, w którym przeszłość spotyka się z teraźniejszością, a kultura nie jest dodatkiem, lecz fundamentem miejskiej tożsamości.

Najsłynniejszy eksponat – „Ekstaza św. Franciszka” El Greco

Z dziejami tego miasta nierozerwalnie wiąże się postać Aleksandry Ogińskiej, która pod koniec XVIII stulecia została właścicielką Siedlec i wywarła ogromny wpływ na ich rozwój. To właśnie z jej inicjatywy rozbudowano pałac przy ulicy Konarskiego. Rezydencja ta, za czasów księżnej słynąca z organizowanych spektakli teatralnych, koncertów i wieczorów literackich, przyciągała elitę artystyczną Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W pobliżu pałacu warto zwrócić uwagę na kaplicę pod wezwaniem Świętego Krzyża, otoczoną kolumnami w stylu toskańskim. Dla wielu mieszkańców uchodzi ona za jeden z najpiękniejszych zabytków miasta. Jej projekt stworzył Zygmunt Vogel. Do krypty, w której spoczywa księżna Ogińska, prowadzi boczne wejście ozdobione jej inicjałami.

W Siedlcach działa Muzeum Regionalne im. Mieczysława Asłanowicza, w którym znajduje się prawie 17.000 obiektów z zakresu: archeologii, sztuki, numizmatyki, etnografii, historii, fotografii archiwalnej i historii wojskowości. Od czasu swojego powstania (w 1928 roku) jego siedziba mieści się w najbardziej charakterystycznej dla miasta budowli – ratuszu miejskim. Wzniesiono go w latach 1763-1773 z inicjatywy ówczesnych właścicieli miasta – książęcej rodziny Czartoryskich herbu „Pogoń”. Reprezentuje typ ratusza handlowego charakterystycznego dla miast prywatnych. Jest jednym z piękniejszych przykładów tego typu budownictwa w Polsce, a dodatkowo wyróżnia się figurą Atlasa (zwanego przez siedlczan „Jackiem”), zdobiącą obeliskowy hełm wieży ratuszowej. Budowla stanowi centrum dużego reprezentacyjnego placu miejskiego i jest ważną częścią przemyślanego układu urbanistycznego zrealizowanego w całości w drugiej połowie XVIII wieku. Niestety nie udało się jednoznacznie wskazać projektodawcy tego układu urbanistycznego i architekta ratusza. Wśród hipotetycznych twórców tej budowli wymienia się Jana Zygmunta Deybla (zm. w 1752 r.) i Karola Bogumiła Schütza (1741-1818).

Muzeum Regionalne zaprasza zwiedzających do oglądania ekspozycji stałych (prezentujących dzieje Siedlec i podsiedleckiej wsi, jak i kolekcję sztuki polskiej) i czasowych – 24 kwietnia odbędzie się wernisaż wystawy „Ludomir Benedyktowicz. 100-lecie śmierci”, Ludomir Benedyktowicz był polskim malarzem oraz uczestnikiem powstania styczniowego, którego życie jest jednym z najbardziej poruszających przykładów siły charakteru i determinacji w historii polskiej sztuki.

Ale na tym nie koniec atrakcji w Siedlcach, warto bowiem zajrzeć także do Muzeum Diecezjalnego, gdzie prezentowane jest dzieło słynnego artysty El Greco – „Ekstaza św. Franciszka” (dodajmy, że jest to jedyne eksponowane w Polsce dzieło tego pochodzącego z Krety malarza). Oprócz tego w zbiorach siedleckiego Muzeum Diecezjalnego zobaczymy naczynia i szaty liturgiczne, starodruki oraz rzeźby.

Zwiedzanie Żyrardowa i Siedlec pozwala dostrzec dwa różne, lecz równie fascynujące oblicza dziedzictwa Mazowsza – jedno zakorzenione w dynamicznej epoce rewolucji przemysłowej, drugie w bogatej tradycji miejskiej, arystokratycznej i duchowej. Oba miasta tworzą spójną opowieść o Mazowszu – od fabrycznych hal i maszyn, przez arystokratyczne salony i miejskie place, aż po sztukę i sacrum, które do dziś kształtują tożsamość regionu.

Fot. archiwum Muzeum Lniarstwa im. Filipa de Girarda

Fot. archiwum Muzeum Diecezjalne w Siedlcach

Publikacja opracowana na zamówienie Samorządu Województwa Mazowieckiego