Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu, Skansen Osadnictwa Nadwiślańskiego w Wiączeminie Polskim. Dwa oblicza dawnej wsi

Są na mapie Mazowsza takie miejsca, w których historia nie jest ukryta gdzieś za szybą, lecz żyje, oddycha i pozwala wejść w sam jej środek. Taką możliwość dają zwiedzającym Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu oraz Skansen Osadnictwa Nadwiślańskiego w Wiączeminie Polskim – dwa wyjątkowe skanseny, które pokazują, jak różnorodne było niegdyś życie na Mazowszu. Z jednej strony – tętniąca codziennością wieś mazowiecka z XIX i początku XX wieku, wiernie odtworzona wraz z zagrodami, dworem, karczmą i kościołem, gdzie każdy detal – od układu pól po wyposażenie chat – buduje iluzję prawdziwego życia sprzed dekad. Z drugiej – opowieść o Olendrach, osadnikach, którzy ujarzmili nadwiślańskie tereny zalewowe i pozostawili po sobie unikalne dziedzictwo kulturowe, dziś odtworzone w Wiączeminie Polskim poprzez autentyczne budynki, pamiątki i historie zapisane w drewnie, narzędziach i codziennych przedmiotach. Warto wybrać się w tę podróż – nie tylko do miejsc, ale i w czasie – bo ta nie tylko uczy, ale i pozwala poczuć, jak naprawdę wyglądało życie dawnych mieszkańców regionu.

Jak dawniej żyło się na mazowieckiej wsi?

Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu to przede wszystkim skansen z odtworzoną mazowiecką wsią, tzw. rzędówką (z zagrodami w rzędach po jednej stronie drogi) z II połowy XIX wieku. Składają się na nią: 10 zagród, różniące się od siebie pod względem zamożności typy gospodarstw wiejskich, a także kościół, dworek, karczma i kuźnia. Otoczenie budynków stanowią z kolei ogrody, pola, sady oraz pasieki.

We wnętrzach chałup można zobaczyć autentyczny wystrój domostw, które różnią się w zależności od zawodów wykonywanych przez ich mieszkańców. W jednej z izb znajduje się zakład szewski, w kolejnej można zobaczyć wiejską izbę szkolną z początku XX wieku.

Na terenie muzeum żyje wiele zwierząt gospodarskich – po podwórkach biegają kury, kaczki i perliczki, a w zagrodach żyją krowy i kozy. Spacerując po wsi muzealnej, napotykamy również przydrożne krzyże i kapliczki.

Ciekawą częścią zbiorów jest kolekcja rzeźby ludowej, w tym figury przedstawiające postaci Świętej Rodziny, świętych Kościoła oraz sceny biblijne. Rzeźby o tematyce historycznej przedstawiają głównie poczet królów polskich, bohaterów narodowych oraz ważne wydarzenia historyczne, rodzajowe zaś ukazują życie na wsi – od prostych, codziennych prac, takich jak ubijanie masła w kierzance, po tradycyjne dożynki czy wesele.

Inną wartą uwagi częścią skansenu jest kolekcja pojazdów konnych, zróżnicowanych pod względem typu konstrukcji podwozia, nadwozia oraz funkcji użytkowych i przeznaczenia. Oryginalną ekspozycję dopełnia kolekcja kufrów podróżnych, różne typy uprzęży końskich oraz odtworzony warsztat rymarsko-kołodziejski.

Skansen tętni życiem przez cały rok, a kalendarz organizowanych w nim imprez wypełniony jest wydarzeniami związanymi z tradycjami i pracami wykonywanymi w określonym czasie. Najbliższa będzie „Majówka w skansenie” - nawiązująca do tradycji rodzinnych pikników na powietrzu, łączących biesiadę, beztroską zabawę i tańce. 1 i 2 maja w godz. 10.00 – 18.00 w zagrodach chłopskich odbędą się prezentacje dawnych wiosennych zajęć domowych i gospodarskich oraz rzemiosła i rękodzieła. Na scenie amfiteatru wystąpią zespoły folklorystyczne. Wydarzeniu towarzyszyć będzie kiermasz produktów regionalnych, rękodzielniczych i tradycyjnych.

Z kolei 3 maja skansen zaprasza (również w godz. 10.00 – 18.00) na „Gotowanie na polanie”. To niepowtarzalna okazja do smakowania tradycyjnych potraw mazowieckich, odkrywania babcinych przepisów czy prezentacji dawnych zajęć domowych i gospodarskich związanych z okresem wiosennym. Głównym punktem imprezy jest konkurs na „Najsmaczniejszą potrawę mazowiecką”, skierowany do kół gospodyń wiejskich, osób indywidualnych oraz producentów produktów regionalnych. Zadanie konkursowe polega na przyrządzeniu i zaprezentowaniu tradycyjnej potrawy spożywanej niegdyś na Mazowszu. Organizatorzy konkursu co roku liczą szczególnie na receptury przekazywane z pokolenia na pokolenie, choć wszystkie tradycyjne potrawy mazowieckie są mile widziane. Szczegóły tegorocznej edycji wydarzenia będą publikowane na stronie internetowej oraz w mediach społecznościowych Muzeum Wsi Mazowieckiej.

Dziedzictwo Olendrów

Muzeum Mazowieckie to nie tylko oddziały w Płocku. Jeden z nich ma swoją siedzibę w Wiączeminie Polskim. W tamtejszym Skansenie Osadnictwa Nadwiślańskiego zwiedzający odnajdą obecnie największą w Polsce kolekcję pamiątek po Olendrach, przybyszach z Fryzji, Flandrii i Niemiec, którzy osiedlali się na terenach nad Wisłą na przełomie XVIII i XIX wieku, w tym meble – komody, kredensy, stoły i ławy, często malowane we wzory roślinne, a także narzędzia ciesielskie i sprzęt gospodarski – maselnice, prasy i kotły do wyrobu powideł buraczanych oraz beczki do przechowywania i transportu suszonych owoców.

Początki skansenu sięgają 2005 r., kiedy odbył się pierwszy wyjazd w „krainę Olendrów” dyrektora Leonarda Sobieraja, pracowników działu etnograficznego MMP Magdaleny Licy-Kaczan i Grzegorza Piaskowskiego oraz pracowników Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego – dr Katarzyny Waszczyńskiej i dra Tadeusza Baraniuka.

W latach 2011-2012 zintensyfikowano badania terenowe i inwentaryzację nieruchomości. Zbiory zgromadzone w Muzeum Mazowieckim w Płocku zainspirowały muzealników, by przygotować wystawę „Osadnictwo olenderskie na Mazowszu”, opowiadającą o pracowitych osadnikach, którzy świetnie znali się na melioracji, więc niestraszne im było uprawianie ziemi na terenach zalewowych. Podczas prac nad ekspozycją zinwentaryzowane zostały także nieruchomości, które pozostały po Olendrach.

W 2013 roku Muzeum Mazowieckie kupiło w wiosce Wiączemin Polski (położonej niecałe 30 km od Płocka) działkę o powierzchni 2,27 ha, na której znajdowały się: wybudowany w 1935 r., kościół ewangelicko-augsburski, budynek szkoły podstawowej oraz cmentarz. Lata kolejne to pozyskanie obiektów – zabytków kultury olenderskiej, m.in. mebli pokojowych i kuchennych. wyposażenia suszarni i powidlarni, sprzętów związanych z przetwórstwem mlecznym, stolarką, maglowaniem.

W 2015 r. zakończony został projekt „Adaptacja budynku kościoła ewangelicko-augsburskiego w Wiączeminie Polskim na potrzeby Skansenu Osadnictwa Nadwiślańskiego”. Zadanie było współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013. Trzy lata później, w październiku 2018 r., odbyło się uroczyste otwarcie Skansenu Osadnictwa Nadwiślańskiego.

Miejsce to – dostępne dla zwiedzających przez cały rok – szybko stało się jednym z najciekawszych tego typu obiektów na mapie Mazowsza, przybliżając nam historię dziś już zapomnianych Olendrów – ludzi, którzy niegdyś zamieszkiwali nadwiślańskie tereny i pozostawili po sobie ślady w postaci unikalnego wzornictwa, meblarstwa, ceramiki użytkowej czy receptury na powidła olenderskie z buraków cukrowych.

Jak dziś wygląda królestwo buraczanych powideł? Muzealnicy zadbali o wszystko, co znajdowało się wcześniej na działce: kościół i szkoła zostały wyremontowane, cmentarz uporządkowany. Olenderska mini osada wzbogaciła się o miejsca codziennego życia – do skansenu został przeniesiony z Kępy Karolińskiej langhoff, czyli typowy dla olenderskiej zabudowy budynek łączący część mieszkalną ze stodołą i oborą, a także langhoff z Białobrzegów. Goście mogą zwiedzać również Dom Polski i powidlarnię.

Poza stałymi atrakcjami Skansen Osadnictwa Nadwiślańskiego w Wiączeminie Polskim organizuje również wydarzenia specjalne. 25 kwietnia warto przyjechać na... sadzenie ziemniaków. Program wydarzenia: godz. 12:00 – wykład Wojciecha Marchlewskiego: „Dziesięć wydarzeń z historii ziemniaka, które wstrząsnęły światem”; godz. 13:30 – ręczne sadzenie starych odmian ziemniaków pozyskanych m.in. z Banku Genów Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin w Boninie, tak jak robiono to dawniej; godz. 15:00 – degustacja potraw ziemniaczanych na zakończenie spotkania. Tego dnia na wyznaczonym do tego celu poletku posadzimy m.in.: odmianę Marius z 1893 roku, czyli najstarszą zachowaną do obecnych czasów odmianę ziemniaka pochodzącą z polskiej hodowli oraz Raudar Islenskar (starą szwedzką czerwoną) z 1720 roku. W programie zaplanowano również wykonywanie pieczątek z ziemniaka oraz grę w kartofla. Wstęp wolny. Wydarzenie skierowane jest do osób powyżej 15. roku życia. Uwaga! Wykład odbędzie się w kościele i jest otwarty. Na sadzenie ziemniaków, degustację i zabawy obowiązują zapisy. Liczba miejsc ograniczona, decyduje kolejność zgłoszeń na email: skansen@muzeumplock.eu, tel. 532 743 020.

Dzień później (26 kwietnia) skansen zaprasza na Dzień Ziemi w Bioregionie Doliny Środkowej Wisły. W programie wydarzenia znajdziemy m.in. warsztaty oparte o upcykling i wykorzystanie surowców naturalnych, spotkania z ekspertami, stoiska wystawiennicze związane z ekologią, recyklingiem i poradnictwem w zakresie gospodarowania odpadami i ochrony środowiska naturalnego, wymianę książek, odzieży, nasion, kąpiel leśną, spacer z obserwacją ptaków, a także kuchnię wegańską i wegetariańską. Niecodzienną propozycją będzie dotarcie na miejsce wydarzenia, tj. do skansenu w Wiączeminie Polskim niskoemisyjnymi środkami transportu (rajd rowerowy z Płocka z klubem Beneqteam, tel. 608 672 465 lub spływ kajakowy z Przystanią Januszew, tel. 519 580 639).

Szczegółowe informacje na temat wydarzeń, jak i samego Skansenu, znajdziecie na profilu instytucji na Facebooku.

fot. D. Krześniak/Muzeum Wsi Mazowieckiej

Publikacja opracowana na zamówienie Samorządu Województwa Mazowieckiego