Niezwykła podróż po oddziałach Muzeum Mazowieckiego. Od secesji po sztukę Dalekiego Wschodu

Muzeum Mazowieckie wrosło w kulturalną tkankę Płocka tak mocno, że trudno dziś wyobrazić sobie nasze miasto bez kamienicy secesyjnej przy ul. Tumskiej, wewnątrz której można oglądać aranżację wnętrz średnio zamożnego domu mieszczańskiego z przełomu XIX i XX wieku. Pokoje zostały zaaranżowane tak, by jak najwierniej oddać klimat epoki – znajdziemy tu meble ustawione zgodnie z ówczesnymi zasadami oraz bogaty wybór rzemiosła artystycznego: od szkła i ceramiki po wyroby metalowe, medalierstwo i biżuterię. O charakterze pomieszczeń w dużej mierze decydują także tkaniny – ciężkie zasłony, lambrekiny, kotary i portery, często wykonane z grubych, dekoracyjnych materiałów, które budują wyjątkowy, nieco teatralny nastrój. To jednak zaledwie początek...

Na trzecim piętrze kamienicy secesyjnej na zwiedzających czeka Galeria Malarstwa i Rzeźby Młodej Polski. Wybór obrazów stanowi reprezentatywny zbiór dla malarstwa tego okresu, a podziwiać można tu prace największych artystów, takich jak J. Malczewski, W. Podkowiński, J. Mehoffer, A. Karpiński, W. Weiss, S. Czajkowski. Na szczególną uwagę zasługuje „Autoportret” J. Malczewskiego i szkic Podkowińskiego do słynnego „Szału uniesień”. Wśród rzeźb zobaczymy projekt pomnika Fryderyka Chopina W. Szymanowskiego, ponadto prace m.in. K. Laszczki, H. Kuny, S. Ostrowskiego.

Od ubiegłego roku w kamienicy secesyjnej podziwiać możemy wystawę stałą „Srebra firm warszawskich”, prezentującą zbiór 150 wyjątkowych eksponatów. Prezentowane na wystawie obiekty powstały w latach 1825-1935. Zobaczymy tu m.in. eleganckie patery, kunsztowne solniczki, cukiernice, efektowne lichtarze. To wyroby takich firm i wytwórców jak m.in. Fabryka Wyrobów Platerowanych Józef Fraget, Roman Plewkiewicz, Towarzystwo Akcyjne Fabryk Metalowych Norblin, Bracia Buch i T. Werner czy Bracia Hennberg. Jednym z najbardziej interesujących eksponatów jest cukiernica „Jabłko królewskie” – uznana za ikoniczne dzieło Julii Keilowej, słynnej polskiej projektantki i rzeźbiarki polskiego art déco.

W budynku tuż obok zwiedzimy wystawę „X Wieków Płocka. Płock w przestrzeni kulturowej Mazowsza, Polski, Europy”, która przedstawia 1000 lat bogatej historii miasta Płocka. Tradycja łączy się tu z technologią – eksponaty sąsiadują z multimediami, których celem jest uatrakcyjnienie poznawania historii miasta przez odwiedzających wystawę gości i przekazanie im maksimum treści w przystępnej i nowoczesnej formie. Jednym z najważniejszych elementów ekspozycji jest makieta Płocka z ok. 1800 r. o powierzchni 40 mkw. i towarzyszące jej światła i dźwięk. Jest to jedna z największych i najbardziej unikatowych makiet prezentowanych w polskich muzeach. Multum eksponatów archeologicznych, historycznych i numizmatycznych czynią wystawę Muzeum Mazowieckiego bezprecedensowym zjawiskiem w regionie.

Dosłownie kilka kroków dalej – przy ul. Kolegialnej – mieści się oddział Art Deco. Zwiedzający mają tu niepowtarzalną okazję zanurzyć się w świat tej wyjątkowej epoki. Na parterze poczujemy klimat nocnego miasta z architekturą rysowaną świetlnym mappingiem i odwiedzimy mini kino Odeon. Wizytówką tego miejsca jest oryginalne auto z epoki – Jowett z 1926 roku. We wnętrzach kamienic – polskiej, niemieckiej i francuskiej – prezentowane są meble, szkło, ceramika, tkaniny, lampy, malarstwo i rzeźba, w domu mody kolekcja strojów, w sklepie jubilerskim – biżuteria, m.in. puderniczka Tiffany’ego i kolczyki w etui Cartiera, a w gabinecie prezesa banku kolekcja papierów wartościowych i numizmatów.

Pierwsze piętro to przestrzeń zaaranżowana na mieszkanie polskiej inteligencji lat 30. XX wieku. Jest tu salon z gabinetem, jadalnia, kuchnia i sypialnia.

To także galeria designu, w której podziwiać można bogatą kolekcję szkła cenionych polskich hut: Niemen, Zawiercie, Hortensja, Krosno, oraz zagranicznych wytwórni: Lalique’a, Baccarat, Braci Daum. Zbiory metalu reprezentowane są przez wyroby firm warszawskich (m.in. projekty Julii Keilowej), europejskich czy amerykańskich. Ceramika przez wyroby z Ćmielowa, Pacykowa, wytwórni śląskich, oraz porcelanę zagraniczną z serwisami i figurkami Rosenthala na czele.

W części poświęconej malarstwu prezentowane są portrety autorstwa awangardowych polskich artystów: Zbigniewa Pronaszki, Stanisława Witkacego i Leona Chwistka, także akt kobiecy belgijskiego malarza Leona de Smeta, portret damy z pieskiem Jana Rudnickiego. Perłą kolekcji MMP jest dar PKN ORLEN (obecnie ORLEN S.A.) – „Martwa natura” z antyczną rzeźbą Tamary Łempickiej – ikony minionych lat 20. i 30. XX w. światowego formatu, której malarstwo jest kwintesencją stylu art déco.

Przenosimy się na ul. Kazimierza Wielkiego do Spichlerza. Mieści się tu Dział Etnografii MMP. Zabytkowy budynek z przełomu XVIII i XIX wieku od lat mieścił magazyn zbiorów etnograficznych oraz przestrzeń przeznaczoną na wystawy czasowe. Obiekt wymagał remontu, wzmocnienia i ocieplenia dachu, co warunkowało realizację planów wystawienniczych. W magazynie Działu Etnografii Muzeum Mazowieckiego w Płocku znajdowało się ponad 9500 muzealiów z całego Mazowsza, w tym m.in. stroje ludowe, tkaniny, kolekcja rzeźby, ceramiki, wycinanki ludowej. Dzięki dotacji unijnej przyznanej przez Samorząd Województwa Mazowieckiego Spichlerz całkowicie zmienił swoje oblicze i stał się miejscem wystaw stałych i czasowych.

Wystawy stałe w Spichlerzu to:

- „Kultura Mazowsza w ludowej wizji świata” – barwna opowieść o kulturze ludowej Mazowsza. Muzeum przeorganizowało swoje przestrzenie tak, by w pasjonujący sposób przedstawić grupy etnograficzne naszego regionu i zwyczaje panujące tu od wieków;

- „Sztuka Dalekiego Wschodu. Płockie skarby buddyjskiej Azji” – wystawa sztuki orientalnej, na którą składa się ok. 130 muzealiów: przedmioty rzemiosła artystycznego – użytkowe i dekoracyjne, militaria, malarstwo, grafika, buddyjska sztuka sakralna i monety. Kolekcja ta powstała na początku XX w. i została przekazana płockiemu muzeum przez Towarzystwo Naukowe Płockie w 1949 r. 

Do 10 maja w Spichlerzu możemy podziwiać wystawę czasową „13 Niepokornych. Z kolekcji ART BRUT AK Andrzeja Kwasiborskiego”. Ekspozycja oparta jest na zbiorach Płocczanina, który od ponad 25 lat gromadzi, dokumentuje i promuje twórczość art brut w Polsce i za granicą. Jak sam przyznaje, po latach kontaktu ze sztuką współczesną zaczął odczuwać niedosyt autentyczności. Art brut okazała się przestrzenią prawdy.

Na wystawie prezentowane są prace dwunastu twórców nurtu: Ireny Bilkowskiej, Pawła Garncorza, Tadeusza Głowali, Piotra Goraja, Wiktora Gorazdowskiego, Henryka Kondratowicza, Ryszarda Koska, Włodzimierza Rosłona, Władysława Szymczyka, Stanisława Zagajewskiego, Bogdana Ziętka oraz Henryka Żarskiego. Symbolicznym „trzynastym” niepokornym jest sam kolekcjoner.

W Spichlerzu zobaczyć można obrazy i rysunki, szkice, rzeźby drewniane i ceramiczne oraz obiekty wymykające się jednoznacznym kategoriom. Artyści tworzą z tego, co mają pod ręką – ze słomek, papierków, kamieni czy przypadkowych przedmiotów. Często nie myślą o odbiorcy, czasem traktują swoje prace jako zbyt intymne. To ich wnętrze wyprowadzone na zewnątrz.

Kolejnym przystankiem w podróży między oddziałami Muzeum Mazowieckiego jest ul. Kwiatka, gdzie znajduje się Muzeum Żydów Mazowieckich. Muzeum i jego wystawa funkcjonują w dziewiętnastowiecznym budynku dawnej bożnicy przy ulicy Kwiatka 7. Tutaj jeszcze niecałe dziewięćdziesiąt lat temu religijni żydowscy mieszkańcy Płocka modlili się, a ich dzieci poznawały tajniki świętych ksiąg. Po II wojnie światowej, zamiast ławek z krzesłami dla tych religijnych maluchów, stanęły maszyny dziewiarskie, działała spółdzielnia krawiecka. A teraz jest tu Muzeum Żydów Mazowieckich, które od 2013 roku snuje opowieść o historii i tradycji żydowskiej w Płocku, na Mazowszu, w Polsce.

Multimedialna wystawa przy Kwiatka opowiada o dziejach osadnictwa żydowskiego na ziemiach polskich – od samych jego początków aż po współczesne odrodzenie kultury żydowskiej w Polsce. Przestrzeń wystawy podzielona jest na trzy główne strefy tematyczne: przedsionek, pomieszczenie Holokaust i salę główną. W przedsionku prezentowana jest historia Żydów na Mazowszu. W sali głównej prezentowane są – w nowoczesnej multimedialnej formie – elementy kultury Żydów w Polsce na przykładzie kuchni, muzyki, świąt i zwyczajów oraz architektury żydowskiej. Część poświęcona zagładzie zbudowana jest na bazie książki „Kartki z pożogi” Symchy Gutermana i archiwalnych fotografii.

Wyjątkowym eksponatem jest szafa aron ha-kodesz, szafa ołtarzowa, zwana „świętą arką”, która powróciła do dawnej bożnicy. Swoją nazwą nawiązuje do biblijnej Arki Przymierza, w której Izraelici umieścili tablice z Dziesięciorgiem Przykazań. W szafie przechowywane są zwoje Tory, nawinięte na wałki, spisane ręcznie w języku hebrajskim na pergaminie. Płocka szafa powstała w pierwszej połowie XIX wieku, po 1830 roku.

Jeśli wydaje się wam, że na tym kończą się oddziały Muzeum Mazowieckiego, to jesteście w błędzie. W Wyszogrodzie odwiedzić możemy Muzeum Wisły Środkowej i Ziemi Wyszogrodzkiej, gdzie od roku 2018 znajdziecie  pamiątki związane z Wyszogrodem – archeologiczne zabytki odkryte na średniowiecznym Wzgórzu Zamkowym, pamiątki po Olendrach oraz lokalnej społeczności żydowskiej, zbiór militariów, wśród których część nawiązuje do bitwy nad Bzurą z września 1939 r. A w części ekspozycji związanej z Wisłą - modele dawnych łodzi, barek i statków, w tym bocznokołowców. Atrakcją jest mierząca ok. 6 m makieta mostu w Wyszogrodzie, rozebranego w 1999 r., uważanego za najdłuższą przeprawę drewnianą w Europie. Za to w bezpośrednim sąsiedztwie muzeum, w specjalnym oszklonym pawilonie, można oglądać szczątki radzieckiego samolotu Pe-2 z okresu II wojny światowej, wydobyte w 2015 r. z rozlewisk Bzury.

A w Gostyninie trwają prace nad powstaniem kolejnego oddziału MMP – Muzeum Ziemi Gostynińskiej. Jak poinformowało Muzeum w lutym br., jest już koncepcja tego, jak będzie wyglądać wnętrze przyszłej ekspozycji. Autorem koncepcji aranżacji wystawy jest Koza Nostra Studio – pracownia znana z odważnych, narracyjnych i bardzo „doświadczalnych” realizacji muzealnych. Ich pomysł na Gostynin to nie klasyczne gabloty i podpisy, ale wspólna podróż w czasie.

Jednym z centralnych motywów wystawy będzie… pociąg. Pojawiający się na ekspozycji skład stanie się symboliczną bramą do dwudziestolecia międzywojennego. Dzięki lustrzanym odbiciom, projekcjom, dźwiękom i światłu pociąg „odjedzie” w głąb historii miasta – opowiadając o zmianach, dramatach i codziennym życiu dawnych mieszkańców Gostynina. W oknach wagonów zobaczymy archiwalne zdjęcia, filmy i animacje, a całość osadzona będzie na prawdziwych torach. Będą też: projekcje archiwalnych postaci na ścianach dworca, model miasta z projekcjami, narracja prowadzona obrazem, światłem i dźwiękiem, rozwiązania dostępnościowe, które pozwolą doświadczać historii wszystkim odbiorcom. Projekt finansuje Unia Europejska kwotą ponad 8 mln zł. Samorząd Województwa Mazowieckiego na wkład własny do projektu przeznaczył prawie 5 mln zł.

Dodajmy na koniec, że oddziałem MMP jest również Skansen Osadnictwa Nadwiślańskiego w Wiączeminie Polskim. O tym miejscu przeczytacie na kolejnej stronie.

fot. archiwum MMP

Publikacja opracowana na zamówienie Samorządu Województwa Mazowieckiego