Czy abolicja to ułaskawienie?

Ułaskawienie jest instytucją prawną mającą zazwyczaj marginalne znaczenie dla obywateli. Mimo tego w ostatnim czasie stała się przedmiotem zażartych sporów i dyskusji. Często proszony jestem o opinię co do skuteczności zastosowania prawa łaski przed wydaniem przez sąd prawomocnego wyroku skazującego. Wiem jednak, że moja opinia będzie poważana tylko w przypadku potwierdzenia opinii odbiorcy, więc w poniższym artykule postaram się skupić na faktach, wyrobienie opinii pozostawiając czytelnikowi.

W dniu 16 listopada 2015 r. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej w stosunku do czterech oskarżonych wydał postanowienie o zastosowaniu prawa łaski poprzez przebaczenie i puszczenie w niepamięć oraz umorzenie postępowania.

Główną osią sporu wywołanego tym ułaskawieniem jest możliwość zastosowania prawa łaski przed wydaniem prawomocnego wyroku skazującego. W chwili wydania aktu łaski oskarżeni korzystali z domniemania niewinności. Nie przyznawali się do popełnienia przestępstwa. Prezydent twierdzi, że nie popełnili oni żadnego czynu niedozwolonego. Oznacza to, że Prezydent przebaczył i puścił w niepamięć niepopełnione przestępstwa.

Powołując się na to ułaskawienie, Sąd Okręgowy w Warszawie w dniu 30 marca 2016 r. w sprawie o sygnaturze akt X Ka 57/16 wydał wyrok, na mocy którego umorzył postępowanie karne. Oznacza to, że w ocenie sądu akt łaski nie umarza postępowania tylko jest podstawą do takiego umorzenia. Podważa to prawo Prezydenta do umarzania postępowania.

Kontrowersje w tej sprawie sprowadzają się do zagadnienia, czy prawo łaski obejmuje prawo umarzania postępowań (tzw. abolicja indywidualna). Są kraje, w których głowa państwa ma uprawnienie abolicyjne:

[paywall]

1. Prezydentowi Federalnemu Republiki Austrii na podstawie art. 65 ust. 2 lit. c Konstytucji Austrii przysługuje prawo w indywidualnych przypadkach ułaskawiania skazanych prawomocnym wyrokiem sądowym, złagodzenia i zmiany wymierzonych przez sąd kar, złagodzenia skutków prawnych i zatarcia skazania w drodze ułaskawienia, a poza tym umarzania postępowania karno-sądowego w sprawach czynów zagrożonych karą ściganych z oskarżenia publicznego;
2. Prezydent Republiki Czeskiej na podstawie artykułu 62 g Konstytucji daruje lub łagodzi kary nałożone przez sąd, postanawia o niewszczynaniu postępowania karnego, a jeśli zostało wszczęte, o jego przerwaniu i zaciera skazanie.
3. Prezydent Islandii na podstawie artykułu 29 Konstytucji może podjąć decyzję o umorzeniu postępowania w sprawie przestępstwa, o ile zachodzą ku temu ważne przyczyny. Przysługuje mu prawo łaski i amnestii.

W każdym z tych przypadków prawo umarzania postępowań jest przyznane obok prawa łaski. Oznacza to, że w żadnym z tych krajów nie uznano, że prawo łaski obejmuje prawo do umarzania postępowania.

W Polsce na podstawie art. 139 Konstytucji Prezydent Rzeczypospolitej stosuje prawo łaski. O prawie do umarzania postępowań nie ma słowa. Nie jest również wyjaśniony zakres znaczeniowy słowa „łaska”, więc oczywiście nie wykluczona jest możliwość, że słowo to należy rozumieć inaczej niż we wszystkich innych systemach prawnych.

System prawny ma zresztą kluczowe znaczenie dla rozważań o możliwości umorzenia przez Prezydenta postępowania karnego. Zapadły wyrok ma wpływ na szereg praw oskarżonego i osób trzecich.

Przykładowo, na podstawie art. 552 § 4 Kodeksu Postępowania Karnego w wypadku niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania lub zatrzymania oskarżonemu przysługuje odszkodowanie i zadośćuczynienie. W przypadku ułaskawienia osoby niewinnej przebywającej w trakcie postępowania sądowego w areszcie nie będzie jej przysługiwało odszkodowanie ani zadośćuczynienie, bo przy braku wyroku uniewinniającego nie będzie ona w stanie wykazać niesłuszności tymczasowego aresztowania.

Bardziej realne są problemy, jakie napotkają ofiary przestępstwa. Umorzenie postępowania przed zapadnięciem wyroku skazującego uniemożliwi im lub utrudni uzyskanie odszkodowania od sprawcy przestępstwa. Kwestia ta ma zastosowanie w przedmiotowej sprawie. Na podstawie artykułu 417. § 1 Kodeksu Cywilnego za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej ponosi odpowiedzialność Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego lub inna osoba prawna wykonująca tę władzę z mocy prawa. Przy braku wyroku ustalającego prawomocnie niezgodne z prawem działanie urzędników państwowych, niezwykle trudne, a być może niemożliwe będzie wykazanie przez poszkodowanych niezgodnego z prawem działania przy wykonywaniu władzy publicznej.

W powyższym przypadku ofiara ma przynajmniej możliwość oparcia roszczeń na obiektywnej przesłance powstania szkody. Są jednak przestępstwa, w których szkoda (w znaczeniu materialnym) nie występuje, jak na przykład przy zniesławieniu. Na podstawie art. 928 Kodeksu Cywilnego spadkobierca może być uznany przez sąd za niegodnego, jeżeli dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy. Umorzenie postępowania karnego przed wydaniem przez sąd prawomocnego wyroku pozwoli zniesławiającemu spadkobiercy odziedziczyć spadek po zniesławianym spadkodawcy.

radca prawny Karol Olkuski
pl. Stary Rynek 2 lok 1B, Płock
kancelaria@olkuski.legal