Słowo o słowie

Ładnie i porządnie
Pan Tomek Dybalski przygotowuje temat o błędach frazeologicznych i pyta, czy wrażenie „ład i porządek” to tautologia, czyli czy „ład” to to samo, co „porządek”.
– To bardzo ciekawe słowa. Zauważmy, że straciły one już kontakt ze swoimi przymiotnikami, czyli „ładny” – nie łączymy tego z „ładem”, i „porządny” – nie łączymy tego z „porządkiem”. Słowo „ładny” jest u nas dopiero od XVIII wieku, a ład” od XVII, czyli nie jest to wcale tak dawne słowo, jak by się wydawało. „Porządek” jest dawniejszy, pochodzi od „po rząd” – „po kolei”. Kiedyś „porządek” oznaczało właśnie kolejność – Państwo pamiętają: „Goście weszli w porządku i stanęli kołem, Podkomorzy najwyższe brał miejsce za stołem”. Ktoś mówił na przykład „po porządku”, czyli „po kolei”. Dzisiaj „porządek” nie oznacza kolejności, choć i w takim znaczeniu zdarza nam się używać tego słowa: „w jakim porządku ustawić te naczynia?”. Nie wszyscy już tak mówią, ale czasem jeszcze to słyszę. Dziś „porządek” mówimy raczej o uporządkowaniu – jeżeli u kogoś jest porządek, to znaczy nie ma tam nieporządku. Nieporządek czasem bywa miły, jak pisał nawet Mickiewicz: „Niedbale i bezładnie, nieporządek miły, niestare były rączki, co to tak rzuciły”. Wolimy jednak porządek, niż nieporządek. „Ład” wydaje się słowem silniej odnoszącym się do spraw bardziej poważnych, jest ład naturalny na przykład, a porządek to coś, wprowadzone przez człowieka. Myślę, że w raju pewnie jest ład, a czy jest tam porządek? Tego nie jestem pewien. Możemy tę samą sytuację czy to samo spostrzeżenie wyrazić słowami „ład” i „porządek”, ale jednak jest między nimi pewna subtelna różnica.
Są razy i jest raz
Pani Monika Sitarz pyta, jak się pisze słowo „20 i pół razy”.
– Można cyfrą, ale można też zapisać „dwadzieścia”. Ciekawe, że jeżeli mamy „pół”- to „raza”, także „półtora raza”, ale już od „dwóch i pół” jest „razy”. Nie stosujemy wtedy tego, zdawałoby się, logicznego połączenia „pół raza” – choć przecież to jest „jeden raz”, a jeżeli podzielimy go na pół, to będzie „pół raza”. Przy większych liczbach już tylko „razy” się pojawia – „dwa i pół razy”, „sześć i trzy dziesiąte razy”, a nie „raza”. Tę mnogą formę stosujemy wszędzie – dla uproszczenia.
Tak to bywa z szefem
Ostatnio w mediach stało się modne określenie „szef rządu”, „szef dyplomacji”. A ostatnio, o zgrozo, usłyszałam w II Programie Polskiego Radia określenie „szef państwa polskiego” – pisze pani Ewa Górska. – Czy sądzi Pan, że jest to przejściowa moda, czy raczej pewien trend językowy?
– Trudno powiedzieć. Kiedyś używało się słowa „szef” wtedy, kiedy chciało się użyć określenia trochę bliższego, trochę cieplejszego – mówiło się „mój szef” zamiast „pan dyrektor” („mój szef prosił mnie o to”). W moim pokoleniu słowo „szef” oznaczało, że jestem wprawdzie podporządkowany, ale ta relacja ma w sobie coś z ciepła, serdeczności. „Szef” zakładał większą odpowiedzialność, niż „dyrektor” czy „prezes” i był używany jako słowo dość potoczne, choć oczywiście ma ono obce pochodzenie. Później określenia „szef” zaczęto używać zbyt szeroko; coraz częściej, zamiast „dyrektor”, „prezes” – nawet wtedy, kiedy nie chciało się niczego podkreślić – mówiło się „szef”, także o wysokich urzędach. Pamiętam, że generał Jaruzelski, wprowadzając stan wojenny, powiedział „zwracam się jako szef rządu polskiego”. W tym kontekście „szef rządu” miało zabrzmieć trochę inaczej, niż „prezes Rady Ministrów” czy „premier”. No cóż, zabrzmiało, jak zabrzmiało. Dzisiaj istotnie często słyszymy w mediach „szef polskiej dyplomacji” (szef dyplomacji” bez określenia jakiej – chyba rzadko się spotyka). Mówi się też „szef rządu” – i to bym zaakceptował. Natomiast ma Pani rację, że jeśli słyszymy o „szefie państwa” – to pojawiają się wątpliwości. Można wprawdzie uznać, że prezydent jest naszym zwierzchnikiem w jakimś sensie, ale mówienie o nim jako o „szefie państwa” nie jest na miejscu. Może łatwiej jest nam mówić o „szefach” innych państw, ale o „szefie państwa polskiego” wolałbym i nie słyszeć, i nie mówić.
* Pytania do profesora Bralczyka można przesyłać pocztą emailową.
Adres poczty na stronie www.bralczyk.pl