Słowo o słowie

Miękka inteligencja
Pan Arkadiusz Olszewski pyta, czy i kiedy występuje w języku polskim miękkie „gie”. Na przykład „inteligencja” – fonetycznie wymawiamy „inteligiencja”, a nie „inteligencja”.
– Zmieniało się to w historii. Kiedyś mieliśmy nie tylko „gienerała” i „gieniusza”, ale nawet „jenerała” i „jeniusza” – tak bardzo miękko to wymawiano i także zapisywano. Można powiedzieć trochę żartobliwie, że stara inteligencja mówi jeszcze dzisiaj „inteligiencja”, bo to także kwestia wieku – ja sam mówię już „inteligencja”, ale spotykam jeszcze ludzi, którzy mówią miękko „inteligiencja”, „algiebra”. Nie odbieram tego jako niepoprawne, tylko jako trochę dawniejsze, lekko archaizowane. „Gie” zostało jeszcze w polskim alfabecie. Nie mówimy „a, be, ce, de, e, ef, ge, ha”, tylko „a, be, ce, de, e, ef, gie, ha” i nazwą tej litery jest „gie”, a nie „ge”. Występuje to w niektórych zdrobnieniach, na przykład „Gienek” często słyszymy, a nie „Genek”; „Eugieniusz” mówimy czasem, a nie „Eugeniusz”. Ale rzeczywiście w większości słów, gdzie po „g” występuje „e”, mówimy już twardo – „inteligencja”, „generał”, „geniusz” i we wszystkich innych sytuacjach również.
Kłopot z przenoszeniem
Pan Witold Tomaszewski pisze, że w sieciach komórkowych można teraz przenosić numer telefonu z jednej sieci do drugiej. – Jak nazwać ten proces – „przenośnością” czy „przenaszalnością”? – pyta pan Witold.
– Pan Witold pyta o nazwę „procesu” – „proces” nazwiemy „przenoszeniem” oczywiście. Ale panu Witoldowi chodzi raczej o to, jak się domyślam, jak nazwać tę cechę, właściwość – bo właściwości właśnie określamy rzeczownikami odprzymiotnikowymi, kończącymi się na „ość”. Czy to „przenośność” czy „przenaszalność”? Myślę, że wystarczyłaby tutaj „przenośność”. „Przenaszalność” kojarzy się z czymś przenoszonym nie w sensie przenoszenia z jednego miejsca do drugiego, ale zbyt długo noszonym. Mówimy czasem o przenoszonej ciąży albo o innych przenoszonych rzeczach i tam ta „przenaszalność” byłaby bardziej właściwa. Natomiast kiedy możemy przenieść numer do innej sieci, powiedziałbym raczej, że to jest „przenośność”. Wiem, że „alny”, „alność” kojarzy się z możliwością, a zatem wyraźniej może wskazuje to, że jest taka opcja, taka możliwość, ale w tym przypadku „przenośność” zupełnie wystarczy.
Formy, które walczą
Pani Marzena Barcikowska pyta, jak poprawnie mówimy: „archeolodzy” czy „archeologowie”, „psycholodzy” czy „psychologowie”.
– Pewnie za jakiś czas będzie o tym decydowała norma i któraś z tych form wygra. Na razie jednak możemy powiedzieć, że obie te formy rywalizują ze sobą. To odnosi się nie tylko do nazw wykonawców zawodów, ale także do np. nazw narodowości – zastanawiamy się, czy „Norwegowie” czy „Norwedzy”. I jedno, i drugie jest poprawne. Te formy ze sobą walczą, choć niekiedy może się wydawać, że wyposażone są one w pewne właściwości. Ja powiedziałbym raczej „psychologowie”, bo może bardziej ich lubię, bardziej szanuję, gdyż jestem nimi otoczony – żona, siostra i wielu moich przyjaciół to właśnie psychologowie. A „psycholodzy”? Też można. Niektórzy mówią, że „psychologowie” to naukowcy, a „psycholodzy” to ludzie wykonujący zawód psychologa, a więc radzący komuś, zatrudnieni w poradniach. Ja bym takiego rozróżnienia nie stosował, choć czasami może się ono pojawiać. „Profesorzy” czy „profesorowie”? „Profesorzy” powiedziałbym częściej o profesorach szkół średnich, ale też chyba wolałbym „profesorowie”. A o profesorach wyższych uczelni czy instytutów naukowych „profesorzy” chyba bym nigdy nie powiedział – jedynie „profesorowie”. To czasami kwestia pewnej intuicji, dlatego też na wszelki wypadek, jeśli mamy wątpliwości, używajmy formy „owie”, bo jest ona trochę bardziej poważna, może wyraża więcej szacunku. Kiedy spotkam kilku archeologów, powiem o nich „archeologowie”, a nie „archeolodzy”, choć „archeolodzy” jest także poprawną formą, spotykaną w słownikach, zupełnie dobrą, a dla niektórych nawet lepszą, niż „archeologowie”.
* Pytania do profesora Bralczyka można przesyłać pocztą emailową.
Adres poczty na stronie www.bralczyk.pl