Słowo o słowie

Śliska ślizgawka
Pani Aleksandra Torczyło pyta, jak powiemy – czy śpiwór jest „śliski” czy też „ślizgi”?
– Bardzo interesujące, że akurat śpiwór jest tutaj przykładem, ale później pani wspomina też o innych sytuacjach – np. na schodach czy jezdni. „Ślizgi” to także dobra forma, ale rzeczownika „ślizg” – „ten ślizg, te ślizgi”. Rzeczownik „ślizgi” w liczbie mnogiej istnieje, natomiast nie ma takiego przymiotnika rodzaju męskiego, jest tylko „śliski”, tak jak „śliska” – nikt chyba nie powie, że „jezdnia była ślizga”, powie „śliska”. Rzeczywiście, mamy „ślizgać” i „ślizgawkę” i „poślizg” i „ślizgawicę” i „ślizg” właśnie – we wszystkich rzeczownikach pojawia się dźwięczność, ale w przymiotnikach jednak nie. Przez analogię do tych rzeczowników czasami i przymiotnik się udźwięcznia – niektórzy mówią więc „ślizgi”. Nikt jednak nie powie raczej „śliskać się” czy „śliskawka” – w drugą stronę to nie działa, jest to tylko w przymiotniku. Warto dodać, że jest to słowo do pewnego stopnia homologiczne, to znaczy że jego forma jest trochę podobna do treści – tak jak słowo „gładki” wydaje nam się gładkie, to słowo „śliski” wydaje nam się jakieś takie śliskie. Jest też „obślizgły”, co odbieramy jako śliskie w raczej nieprzyjemny sposób, i tam jest już „g”, a nie „k”. Tak więc „ślizgać się”, ale „śliski”.
Postacie i postaci
Pan Jarosław Stożkowski ma pytanie, które pojawia się często – jest to przykład naszej niezgody na dwupostaciowość słów – czy „postaci”, czy „postacie”?
– Słowo „postać” ma bardzo wiele znaczeń; to jest czasem „forma” – coś występuje w jakiejś postaci, to jest czasami „figura”, „sylwetka” – „widziałem z daleka jakąś ludzką postać”, czasami to jest osoba, na przykład w dramacie. Najpierw powiem, jak jest formalnie dobrze – „postaci” i „postaci” jest w porządku, ale kiedy używamy liczebników, np. „dwie”, to wtedy powiemy „postacie”, a nie „postaci”. Czyli „postacie” z liczebnikami, poza tym, i jedno, i drugie jest dobre. A jak to było i dlaczego tak jest? Historycznie rzecz biorąc, forma „postaci” jest wcześniejsza, tak jak „sieci”, „nici”, „części” itd. Podobnie jak rzeczowniki zakończone na „ość” – mamy „radości”, „czynności”, a nie „radoście” czy „czynnoście”. Inne jednak, późniejsze formy, takie jak na przykład „wsie”, „pieczęcie”, dały zwyczaj wprowadzania „e” – u Mickiewicza mamy na przykład „pięście” zamiast „pięści” (to mogło być trochę regionalne). Dzisiaj coraz częściej w innych rzeczownikach, niż tych, które kończą się na „ość”, pojawia się „e”. Stąd przypuszczam, że „postacie” zwyciężą kiedyś „postaci”. Ciekawe byłoby obserwowanie walki „postaci”. Pewnie będą „postacie” – dziś z liczebnikami już tylko tak, ale poza tym, i „postaci”, i „postacie”.
Widowisko po angielsku
Pan Marek pyta, jak poprawnie należy mówić – „ten show” czy „to show”?
– Czy „to show”, ponieważ „widowisko’, to rodzaj nijaki i chyba tym głównie tłumaczylibyśmy chęć mówienia „to show”, czy też raczej, zgodnie z różnymi wzorcami męskimi – „ten show”, bo „show”, tak jak „szal” czy „kocioł”, powinien mieć rodzaj męski? Zauważmy, że czasami spotykamy nawet, w różnych charakterystycznych co prawda sytuacjach, zapis „szoł” – to nie jest tak jak z „weekendem”, którego zapisać po polsku się nie da. Dlatego możemy napisać „szoł”. Jednak ciągle jeszcze wydaje nam się to spolszczeniem zbyt wyrazistym i dlatego piszemy „show” – właściwe wszystko poza „o” jest inne, niż w polskiej ortografii, ale mówimy „ten show”. Czy odmieniamy? Słowniki nie radzą nam tego odmieniać – rzeczywiście, jakby to brzmiało „w tym szole”? Jeżeli tak, jak na przykład „chochoł”, to „w chochole” – „w szole”. W liczbie mnogiej – „szoły” – chyba łatwiej nam to przyjąć, niż w liczbie pojedynczej – „z szołem”, „o szole”, tym bardziej, że „ł” w „l” by się zmieniało. Stąd też radzą nam tego nie odmieniać. Czy rzeczywiście nie będziemy odmieniali? Mam nadzieję, że będziemy, że wchodzące do polszczyzny rzeczowniki angielskie jednak będą się polszczyły i będą się odmieniały. Chętnie mówiłbym „szoł – w szole, z szołem”, jeśli bym miał taką potrzebę. Dziś raczej mówię „widowisko”.
* Pytania do profesora Bralczyka można przesyłać pocztą emailową.
Adres poczty na stronie www.bralczyk.pl