Pomiędzy filmem a literaturą swobodne przemieszczanie

– Chcieliśmy podziękować miastu, muzeum, galerii sztuki, Książnicy, SkArPie, wszystkim, którzy dołączyli się do współpracy na tym festiwalu za utrzymywanie Themersonów przy życiu. To jest bardzo ważne dla nas – powiedziała podczas otwarcia wystawy w Muzeum Mazowieckim, Jasia Reichardt, siostrzenica Franciszki Themerson. Ekspozycja Themersonowie O potrzebie tworzenia widzeń przedstawia kilka dziedzin twórczości Themersonów: od filmu i fotogramów do rysunku i tekstów literackich.
Wystawa składa się z dwóch części. Jedną, dotyczącą dzieł filmowych Themersonów, przygotowali Małgorzata Sady i Paweł Polit. Drugą, opowiadającą o relacjach między obrazem i słowem – Jasia Reichardt i Nick Wadley. Część filmowa miała swoją premierę w Zamku Ujazdowskim Centrum Sztuki Współczesnej w Warszawie w 2008 roku. – Przygotowana przez nas część wystawy dotyczy dzieł filmowych Franciszki i Stefana Themersonów. Zrealizowali oni 7 filmów w latach 30. i 40. Niestety tylko 3 z tych filmów ocalały i włączyliśmy ich fragmenty do wystawy. Projekcjom towarzyszy ekspozycja ocalonych kadrów z pozostałych filmów, prace fotograficzne, fotogramy oraz fotokolaże – wyjaśniał na wernisażu Paweł Polit. Fotogramy i fotokolaże powstały w latach 20. i 30. Filmy Themersonów – pomiędzy rokiem 1939 a 1945. Do najwcześniejszych prac należy 10 fotogramów Themersona z albumu wydanego w Londynie w 1938 roku. Stefan Themerson je wybrał i opatrzył swoim podpisem. Wśród prezentowanych na wystawie fotografii są dwa zdjęcia autora: jedno jest autoportretem, drugie wykonał Rudy Kousbroek. Jednym z najciekawszych elementów wystawy jest stół trickowy, przy pomocy którego Themersonowie tworzyli swoje filmy. – Stefan leżał pod tym stołem, operował kamerą zwróconą ku górze, a na szybach, które były pokryte kalką, razem z Franciszką układali przedmioty. Film powstawał klatka po klatce i ruch był uzyskiwany z jednej strony przez poruszanie przedmiotów, a z drugiej strony przez poruszanie światłem. Stół na wystawie jest rekonstrukcją – powiedziała Małgorzata Sady.
Druga część wystawy oparta jest o książkę Semantic Divertissements. Do cyklu rysunków Franciszki, Stefan dopisał tekst. Cytaty towarzyszą kadrom filmowym. Można zobaczyć klatki z dwóch ostatnich filmów Themersonów: Calling Mr Smith (1943) i The Eye and the Ear (1944/45). Na ekspozycji prezentowane są również rysunki topologiczne, wykonane przy użyciu markerów, z lat 70. i 80. Powstawały zazwyczaj na papierze, tylnych stronach kopert, nieużywanych okładkach, wewnątrz manuskryptów. Kilkanaście rysunków czarno-białych jest autorstwa Franciszki Themerson, które rysowała piórem i tuszem albo długopisem. Obok prac są też katalogi, książki i publikacje Themersonów. Uwagę przyciąga wieszak, na którym wisi oryginalny płaszcz Stefana, parasol, kapelusz oraz wizytowa koszula, przetworzona na obiekt artystyczny przez artystkę Pip Culbert.
Wystawie towarzyszą projekcje filmowe: film Tomasza Pobóg-Malinowskiego (opowiada o różnych obszarach twórczości Franciszki i Stefana Themersonów), film dokumentalny Wiktorii Szymańskiej i dwa filmy Erika van Zuylena. Eksponaty zgromadzone na wystawie w Muzeum Mazowieckim pochodzą ze zbiorów Archiwum Themersonów w Londynie oraz z kolekcji Małgorzaty Sady. Wystawie będą towarzyszyły spotkania i warsztaty poezji semantycznej. – Mamy nadzieję, że pamiątki po Themersonie wrócą do Płocka i zostaną umieszczone w naszym muzeum, w części która zostanie zbudowana może za 3–4 lata. Tam właśnie przewidujemy aneks dla Franciszki i Stefana Themersonów. Dzisiejsza wystawa to zwiastun większej całości – powiedział dyrektor Muzeum Mazowieckiego, Leonard Sobieraj.     (lesz)
fot. m.a.