Pamiętać o Średniowieczu i pamiętać o teraz

Tegoroczny Festiwal Muzyki Jednogłosowej potwierdził, że ciężar gatunkowy imprezy nie pozwala jej porównać z żadnym innym cyklicznym wydarzeniem w Płocku. A występy wykonawców z najwyższej światowej półki windują Festiwal na poziom najważniejszych koncertów muzyki dawnej w kraju.
W dniach 23-25 marca – czyli tak jak co roku, na dwa tygodnie przed Wielkanocą – w płockiej katedrze odbyły się trzy koncerty i po raz kolejny każdy z nich ukazał całkiem inną twarz Średniowiecza: piątkowy występ dziewczęcego chóru Voci Unite z Łomży – twarz przejmująco surową i skupioną, sobotni występ francuskiej grupy Discantus – twarz pełną łagodnego, lirycznego piękna, zaś niedzielny występ zespołu Estampie – twarz zadziorną, o południowych rysach, odważnie patrzącą w przyszłość. Z góry wiadomo było, że Discantus to największa gwiazda tegorocznego Festiwalu (co bardziej wtajemniczeni widzowie znali albumy grupy albo jej koncerty w Polsce), i tym większa chwała organizatorom, że z takim wyczuciem dobrali pozostałych wykonawców, dzięki czemu festiwalowe koncerty zyskały dramaturgię i złożyły się na trójwymiarowy portret epoki.
W piątek wystąpił łomżyński chór Voci Unite złożony z kilkunastoletnich dziewcząt, kierowany przez zapaloną nauczycielkę muzyki Katarzynę Szmitko (zespół ma na koncie sporo sukcesów: wygrane festiwale, występ w Polskim Radiu, współpracę z cenionymi wykonawcami muzyki dawnej, m.in. z Bornus Consort). Śpiewanie muzyki dawnej grupa uzupełnia częstym kontaktem ze śpiewakami ludowymi (np. na Kurpiach), co ma wpływ na jej specyficznie szorstkie, ale przez to niezwykle naturalne brzmienie, w którym tradycja łacińska spotyka się z lokalną. Na program koncertu Voci Unite złożyły się pieśni pasyjne ze średniowiecznych misteriów Męki Pańskiej, a chór przeplatał śpiewy łacińskie z tradycyjnymi polskimi pieśniami na Wielki Post.
Sobotni koncert grupy Discantus zamienił pasyjny dramatyzm w wyciszenie, pełne miękkich wokalnych harmonii. Szefową siedmioosobowej kobiecej grupy jest wspaniała Brigitte Lesne, niegdyś współzałożycielka znanego zespołu Alla Francesca (nagrała z nim kilkanaście płyt), uznawana za jeden z największych autorytetów w dziedzinie interpretacji muzyki dawnej. Każda z pań śpiewających w Discantus ma własne doświadczenia w muzyce – od operowej po popularną – dzięki czemu występy grupy łączą perfekcyjną harmonizację głosów (procentuje ogromne doświadczenie szefowej) z urozmaiceniem brzmienia i stylu śpiewania. Discantus wykonał utwory ze swojej ostatniej płyty „Universi Populi”, zawierające średniowieczne i renesansowe śpiewy łacińskie z Czech, które były przechowywane w klasztorze św. Jerzego w Pradze. Jasny, przejrzysty śpiew grupy momentami oddalał się od czystej monodii, a wrażenie dyskretnej polifonizacji wzmacniało użycie ręcznych dzwonów różnej wielkości (więc i tonacji), które powtarzały fragmenty utworów jak podążające za nimi cienie. Ars antiqua przechodziła w ars nova, ta z kolei wychylała się w renesans: czas sprzed stuleci nie stał na koncercie Discantus w miejscu, tylko łagodnie płynął.
Występująca w niedzielę czteroosobowa grupa Estampie, kierowana przez Michaela Poppa, jeszcze śmielej wykracza poza średniowieczną stylistykę i łączy ją z elementami muzyki folk oraz brzmieniem New Age. W dodatku – w ramach projektu „An Andaluz”, który muzycy wykonali w katedrze – zespół sięgnął po utwory z terenu XII i XIII-wiecznej Hiszpanii, gdzie współistniały ze sobą trzy najważniejsze kultury Średniowiecza: muzułmańska, chrześcijańska i żydowska (pod rządami słynnego króla Alfonsa X Mądrego, który był nie tylko wybitnym władcą, ale i niepospolitym artystą, twórcą m.in. cyklu popularnych „Cantigas”). Bogato zinstrumentalizowane utwory grupy (m.in. flety, lutnia, tar, ud, lira korbowa) były śpiewane przez dwie wokalistki, dobrane kontrastowo, nie tylko brzmieniem głosu, ale i odpowiadającym mu wyglądem (chłodna uroda Północy plus gorący wdzięk Południa). Z kolei swoboda w wykorzystania instrumentów Wschodu i Zachodu pozwoliły zapleść obie tradycje muzyczne w całość tyleż przekonującą, co skuteczną jako metafora kulturowego przenikania się i wzajemnej inspiracji.
Trzy dni Festiwalu płynęły zatem każdy w swoją stronę, a każdy z trzech koncertów pozwalał spojrzeć na muzykę Średniowiecza pod innym kątem, z innej perspektywy. Natomiast nieodmiennie wspólne było silne osadzenie tych utworów w sferze religijnej, nie tylko sakralnej, ale w ogóle duchowej – jakby miały być tylko pośrednikiem między duszą a Bogiem. Dziś, kiedy coraz trudniej i o jedno, i o drugie, widać jeszcze inny sens słów św. Augustyna: śpiewać to przypominać sobie. Bo pamięć niekoniecznie musi być zwrócona wstecz. Dzięki muzyce można przypominać sobie, kim byliśmy, ale można też przypominać sobie, kim jesteśmy.
Maciej Woźniak