TSUE ponownie po stronie kredytobiorców

13 lutego 2025 roku Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wydał wyrok dotyczący sankcji kredytu darmowego (sprawa C-472/23). W ocenie TSUE w razie niewykonania obowiązku informacyjnego bank (lub pożyczkodawca) może zostać pozbawiony prawa do odsetek nawet wtedy, gdy indywidualna waga naruszenia tego obowiązku i jego konsekwencje dla konsumenta będą się różnić w zależności od przypadku.

W oparciu o sankcję kredytu darmowego (art. 45 ustawy o Kredycie Konsumenckim) w polskich sądach rozpatrywanych jest aktualnie kilkanaście tysięcy spraw. Większość pozwów składanych przez kredytobiorców opiera się na podobnym stanie faktycznym i prawnym. W trakcie wykonywania umowy o kredyt konsumencki bank pobiera odsetki naliczone nie tylko od kwoty, która została konsumentowi bezpośrednio wypłacona, ale również od kredytowanych przez bank kosztów kredytu. Jest to o tyle istotne, że gdyby odsetki naliczać jedynie od całkowitej kwoty pożyczki, rzeczywista roczna stopa procentowa byłaby niższa niż ta wskazana w umowie kredytu.

W celu rozwiania wątpliwości dotyczących skutków naruszeń i nieścisłości w zapisach umów kredytowych Trybunał udzielił odpowiedzi na następujące pytania:

• Czy w przypadku, w którym, z uwagi na uznanie części postanowień umowy kredytu konsumenckiego za nieuczciwe, rzeczywista roczna stopa oprocentowania kredytu podana przez kredytodawcę przy zawarciu umowy jest wyższa niż przy założeniu, że nieuczciwy warunek umowny nie jest wiążący, kredytodawca uchybił obowiązkowi nałożonemu na niego w tym przepisie?
• Czy dla wypełnienia przez bank obowiązku informacyjnego wystarczające jest podanie konsumentowi informacji o tym, jak często, w jakich sytuacjach i o jaki maksymalnie procent mogą być podwyższone opłaty związane z wykonywaniem umowy, nawet jeśli konsument nie może zweryfikować zaistnienia danej sytuacji, a opłata może w konsekwencji zostać podwojona?
• Czy uzasadnione jest stosowanie przez sąd jednakowej, dotkliwej sankcji za naruszenie obowiązku informacyjnego nałożonego na kredytodawcę, niezależnie od stopnia naruszenia obowiązku informacyjnego i jego wpływu na ewentualną decyzję konsumenta co do zawarcia umowy kredytu, która obejmuje uczynienie kredytu nieoprocentowanym i bezpłatnym?

W odpowiedzi na pytanie pierwsze TSUE wskazał, że określenie w umowie kredytu RRSO, która okazuje się zawyżona ze względu na fakt, że niektóre warunki tej umowy zostały następnie uznane za nieuczciwe, nie stanowi samo w sobie naruszenia obowiązku informacyjnego.

W zakresie pytania drugiego TSUE uznał, że sąd rozpatrujący pozew powinien zbadać, czy konsument był w chwili zawarcia umowy zdolny do oceny w jaki sposób (kiedy) i wedle jakich kryteriów może wzrosnąć jego zobowiązanie względem banku w przyszłości – nie jest wystarczające samo określenie maksymalnego zakresu wzrostu zobowiązania, szczególnie jeżeli w umowie posłużono się wskaźnikami trudnymi do zweryfikowania przez konsumenta zarówno przed zawarciem umowy, jak i w trakcie jej wykonywania. Ostatecznie więc postanowienia umowy podlegają kontroli sądowej i to zadaniem sądu w sprawie spornej jest ocenienie czy konsument na gruncie umowy ma możliwość dokonania oceny zakresu swojego zobowiązania.

W odpowiedzi na pytanie trzecie, najbardziej istotne z punktu widzenia ochrony kredytobiorców TSUE orzekł, iż art. 23 dyrektywy 2008/48 nie sprzeciwia się przepisom prawa krajowego, które przewidują jedynie jedną sankcję za naruszenie obowiązku informacyjnego nałożonego na kredytodawcę, niezależnie od stopnia naruszenia obowiązku informacyjnego i jego wpływu na ewentualną decyzję co do zawarcia umowy kredytu, jeżeli naruszenie to może podważyć możliwość oceny przez konsumenta zakresu jego zobowiązania. Zgodnie z art. 23 dyrektywy 2008/48 państwa członkowskie ustanawiają system sankcji mających zastosowanie w wypadku naruszenia przepisów krajowych przyjętych zgodnie z tą dyrektywą i podejmują wszelkie niezbędne działania w celu zapewnienia stosowania tych sankcji.

Reasumując, w ocenie TSUE w przypadku naruszenia obowiązku informacyjnego, które wpływa na zdolność konsumenta do dokonania oceny zakresu jego zobowiązania, bank może zostać mocą wyroku sądowego pozbawiony prawa do odsetek i kosztów okołokredytowych.

Orzeczenie to ma oczywiście olbrzymie znaczenie na płaszczyźnie orzeczniczej, bo będzie stanowiło punkt wyjścia dla treści orzeczeń w sprawach sankcji kredytu darmowego. Co ważniejsze, zaprezentowany przez TSUE punkt widzenia może wpłynąć na prezentowane w Polsce podejście do równowagi kontraktowej stron, gdyż silnie akcentuje znaczenie równego dostępu do informacji istotnych dla ekonomicznych konsekwencji umowy.

radca prawny Karol Olkuski
pl. Stary Rynek 2 lok 1B, Płock
www.olkuski.legal
kancelaria@olkuski.legal