Podział majątku wspólnego przy nieważności umów kredytowych

Ustanie wspólności majątkowej małżeńskiej wymusza rozliczenie wspólnych składników, wśród których nieruchomość obciążona kredytem frankowym stanowi element najbardziej kosztowny. Sądowy podział majątku w obliczu wadliwości umów wymaga precyzyjnego określenia relacji między spłatą długu a wierzytelnością o zwrot nienależnych świadczeń.

Problem kredytów powiązanych z kursem waluty obcej wpływa bezpośrednio na sytuację ekonomiczną byłych małżonków w postępowaniu o podział majątku wspólnego. Sąd działowy z urzędu ustala skład oraz wartość majątku. Podział nie obejmuje zobowiązań (pasywów) wobec podmiotów trzecich, co oznacza, że strony pozostają dłużnikami solidarnymi banku. Niemniej potencjalna wadliwość umowy modyfikuje strukturę składników majątkowych, ponieważ generuje wierzytelność o zwrot nienależnie pobranych środków.

Własność nieruchomości stanowi zwykle najistotniejszy składnik majątku. Gdy podział następuje przed formalnym ustaleniem nieważności umowy, sąd działowy może, na wniosek uczestnika, przyznać wierzytelność wobec banku jednemu z nich w całości, co wymaga wyceny i zasądzenia spłaty, bądź przyznać ją obojgu w częściach ułamkowych odpowiednio do udziałów, co eliminuje potrzebę natychmiastowego szacowania. Przy późniejszym uwzględnieniu powództwa dotyczącego nieważności umowy kredytowej, kwoty zasądzone od banku uwzględniają podział dokonany w orzeczeniu oraz rzeczywisty nakład poniesiony po ustaniu wspólności.

Równolegle, w toku postępowania działowego sąd orzeka o wzajemnych roszczeniach małżonków. Jeżeli jeden z małżonków po ustaniu wspólności samodzielnie spłacał raty, przysługuje mu roszczenie regresowe o zwrot odpowiedniej części należności. Żądanie to musi zostać zgłoszone w sposób wyraźny w postępowaniu działowym, gdyż sąd nie uwzględnia regresu z urzędu.

Gdy sprawa działowa toczy się równolegle z procesem o ustalenie nieważności umowy przed sądem cywilnym, powstaje zagadnienie prejudycjalności. Wyrok w sporze z bankiem determinuje wartość majątku wspólnego obejmującego wierzytelności o zwrot świadczeń nienależnych. Sąd prowadzący podział dysponuje dwiema ścieżkami proceduralnymi. Pierwszą jest zawieszenie postępowania na podstawie art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. do czasu zakończenia procesu z bankiem. Pozwala to uniknąć rozbieżnych orzeczeń i precyzyjnie ustalić stan masy majątkowej.

Druga możliwość to samodzielne, przesłankowe ustalenie przez sąd działowy, czy umowa zawiera klauzule abuzywne skutkujące jej nieważnością. Praktyka pokazuje, że sądy wolą zawieszać postępowanie, gdy sprawa przeciwko bankowi jest już w toku. Badanie umowy w procesie działowym wydłuża sprawę i wymaga opinii biegłego. Jeśli sąd nie zawiesi sprawy, opisuje wierzytelność w sentencji i dokonuje jej podziału, ryzykując odmienne rozstrzygnięcie sądu procesowego. Zawieszenie gwarantuje więc pełne bezpieczeństwo prawne uczestników.

Prawomocny wyrok ustalający nieważność umowy frankowej diametralnie zmienia pozycję stron w sprawie działowej. Skutek ex tunc oznacza, że umowa uznawana jest za nieważną od początku, co eliminuje zobowiązanie kredytowe. Ponieważ zazwyczaj banki szybko regulują płatności wynikające z prawomocnych orzeczeń sądowych, więc uzyskana kwota będzie stanowiła część majątku podlegającego podziałowi.

Stopień zaawansowania sporu z bankiem dyktuje optymalną strategię w procesie o podział majątku. Istnienie wadliwej umowy kredytowej obliguje sądy do rezygnacji z tradycyjnego ujmowania długu hipotecznego jako czynnika pomniejszającego wartość aktywów stron. Wprowadzenie wierzytelności frankowej do masy podziału, czy to w drodze zawieszenia postępowania, czy po uzyskaniu prawomocnego wyroku, chroni interesy finansowe obojga byłych partnerów. Taki mechanizm zapobiega sytuacji, w której jeden z małżonków przejmuje nieruchomość z rzekomym obciążeniem, a następnie sam uzyskuje pełną korzyść finansową z unieważnienia umowy.

r. pr. Karol Olkuski
pl. Stary Rynek 2 lok. 1B, Płock
www.olkuski.legal