Sekrety dworskiej apteczki

Znawca kultury staropolskiej Zygmunt Gloger zaobserwował, że w połowie XIX wieku w każdym dworze szlacheckim znajdowało się urządzenie zwane alembik. Alembik ten służył gospodyniom do oczyszczania gorzałki. Wódka w ten sposób oczyszczona nazywała się alembikówką i służyła do przygotowywania różnego rodzaju nalewek oraz likierów. Dawniej w dworach w zasadzie nie pito czystej wódki, uważano, że w tej formie może być jedynie napitkiem furmańskim. Jednym z pierwszych polskich napojów wzmacnianych mocnym alkoholem był krupnik. Krupnik przygotowywano poprzez wymieszanie spirytusu, bądź wódki, z dobrze przyprawionym miodem. A nazwę swą wziął od litewskiego napitku alkoholowego – krupnikas. W następnej kolejności pojawiły się w dworskich apteczkach różnego rodzaju nalewki owocowe i ziołowe. Receptury na ich przyrządzanie przekazywano sobie z pokolenia na pokolenie, niekiedy dopiero poprzez testament. O tym jak dużą wagę przykładano do wyrobu takich domowych specjałów, można się przekonać czytając wydaną w 1937 roku w Żninie (Pałuki) „Praktyczną kuchnię domową” autorstwa Danuty Wyrybkowskiej. W niej to można przeczytać takie oto słowa „Jak miło jest, gdy pani – ze słuszną dumą – oznajmi, że piękny, kryształowo-czysty płyn jest nalewką domową własnej fabrykacji”. Bo dobra nalewka postawiona na śnieżnobiałym obrusie, w świetle, powinna najpierw zachwycić klarowną barwą, później mile podrażnić powonienie, aby wreszcie przyjemnie popieścić język. Póki co nie czas na nalewki owocowe, czy ziołowe, one powinny już dojrzewać w naszych kredensach, ale za to jest najwyższy czas na krupnik, gdyż doskonale rozgrzewa.
Krupnik
Skład:

szklanka wody;
szklanka miodu;
1/4 l spirytusu;
goździk;
kawałek gałki muszkatołowej;
pół laski wanilii;
kawałek kory cynamonu.

Wykonanie:
Zagotowujemy wodę z miodem i przyprawami. Następnie ostrożnie wlewamy spirytus i całość mieszamy. Gorący krupnik podajemy w małych filiżankach. Gotowe – na zdrowie!

W VIII wieku arabscy alchemicy poddali destylacji wino i otrzymali pierwszy w historii bimber. Rozpowszechniali go jako aqua vitae, czyli wodę życia. To stąd, gdy w XVI wieku w Polsce zaczęto „palić wódkę” nazwano ją okowitą, a dopiero później gorzałką, czy w końcu wódką. We wczesnym średniowieczu spirytus winny używany był tylko do produkcji leczniczych eliksirów. Później dopiero Włosi zaczęli go aromatyzować różnymi ziołami, owocami, zaczęto też go słodzić. W efekcie na rynku pojawiły się różnego rodzaju wódki i likiery. Niemniej leczniczy charakter nalewek nigdy nie został zapomniany w polskich domach. Pamiętam jeszcze z czasów mojego dzieciństwa, jak Babcia przygotowywała orzechówkę (nalewka na niedojrzałych orzechach włoskich), która świetnie sprawdzała się przy wszelkich dolegliwościach żołądkowych. Z kolei dziurawcówka (nalewka na zielu dziurawca), podobno świetna jest na kaca, przynajmniej zdaniem górali. W każdym razie podczas kuracji dziurawcowej należy pamiętać, aby unikać kąpieli słonecznych, bo w przeciwnym razie na skórze pojawią się plamy wątrobowe. W obecnych czasach przeżywamy renesans w dziedzinie produkcji domowych nalewek. Można je kupić na prawie każdym festynie. I te wykonane zgodnie ze starą, odnalezioną gdzieś w domowych szpargałach recepturą i te których skład dyktowała jedynie fantazja wykonawcy. Do większych imprez poświęconych przede wszystkim nalewkom należy „Ogólnopolski Turniej Nalewek Kresowych”, który odbywa się 15 września w Kazimierzu Dolnym. Jeśli więc temat nalewek nas pasjonuje, to może warto się tam wybrać.
Tekst i stylizacja Izabela Chudzyńska