Górniccy i Rzętkiewiczowie – bohaterowie czasów okupacji

„Jeden z mieszkańców Soczewki wpadł do klasy i ostrzegł ojca, że zbliżają się żandarmi. Dzieci szybko zaczęły śpiewać pieśń po niemiecku. Tatuś głośno uczył rachunków czy piosenek po niemiecku, a w ciszy – kaligrafii, ortografii, literatury, historii polskiej. Każdy uczeń miał mały kajecik z wypisami z literatury” – napisała we wspomnieniach Barbara Willamowicz, córka Karola Górnickiego. Górnickiemu, jego córce Sławie oraz małżeństwu Rzętkiewiczów społeczność szkolna z Soczewki i Nowego Duninowa poświęciła pamiątkowe tablice.
Zebranie informacji, wspomnień i wszelkich śladów pamięci o nauczycielach historii prawdziwej – cichych bohaterach codzienności – pedagogach, wychowawcach, instruktorach czy trenerach, którzy w okresach, kiedy obowiązywała narzucona wersja historii lub nie można jej było uczyć w ogóle, dochowali wierności, ucząc młodzież prawdy, było zadaniem ubiegłorocznej, IV edycji projektu Instytutu Pamięci Narodowej pt. „Kamienie pamięci”. Przekazując prawdziwy obraz historii, nauczyciele ci narażali się na represje, a nawet utratę życia, czy to organizując tajne nauczanie podczas okupacji, czy opowiadając młodzieży o zakazanych tematach w czasach PRL. Uczniowie SP w Soczewce wraz z polonistką i nauczycielem historii prowadzącym Klub Młodego Historyka, Ewą Lewandowicz, która zachęciła ich do udziału w projekcie, szukali dawnych wychowanków i krewnych wspaniałych pedagogów, którzy w czasie okupacji niemieckiej, w Soczewce i Nowym Duninowie, prowadzili tajne nauczanie. Kilka osób udało się odnaleźć i przeprowadzić z nimi wywiady. Powstały biogramy czterech pedagogów.
Edmund Rzętkiewicz urodził się 9 października 1897 roku w Gąbinie. W 1914 roku ukończył 4-klasowe Gimnazjum Macierzy Szkolnej. W 1915 roku rozpoczął pracę jako nauczyciel. Gdy w 1919 roku ukończył 3-letni kurs Seminarium Nauczycielskiego w Warszawie, 1 września został zatrudniony w szkole w Popłacinie. Pracował tam do 30 sierpnia, w kolejnym roku szkolnym został przeniesiony do jednoklasowej placówki w Nowym Duninowie. Potem uczył w Publicznej Szkole Powszechnej w Soczewce, gdzie dał się poznać jako wspaniały pedagog i wychowawca, przez pewien czas nawet kierował szkołą. Pracował w niej nieprzerwanie do wybuchu wojny. 1 sierpnia otrzymał nominację na kierownika szkoły w Nowym Duninowie. Wspólnie z żoną Jadwigą Kazimierą, także nauczycielką, absolwentką Państwowego Seminarium Nauczycielskiego Żeńskiego im. Z. Bukowieckiej w Płocku, dostali pozwolenie na edukowanie dzieci według narzuconego przez niemieckiego okupanta programu nauczania. Sześćdziesięciu uczniów, w tajemnicy, uczyli geografii, historii, polskiej literatury. Szkołę zamknięto w marcu 1940 roku. W kwietniu Edmund Rzętkiewicz wraz z ponad 100-osobową grupą innych nauczycieli i działaczy został aresztowany i wywieziony do Szczeglina k. Inowrocławia. Stamtąd trafił do obozu w Dachau, wreszcie – obozu w Mauthausen-Gusen (numer 9019). Tam zmarł 14 września 1940 roku. Jego prochy spoczywają w grobie rodzinnym rodzin Rzętkiewiczów i Paruszkiewiczów na cmentarzu parafialnym w Soczewce. Jadwiga Kazimiera do końca wojny prowadziła tajne nauczanie w Łącku i Zaździerzu. Po wojnie uczestniczyła w pracach nad powstaniem polskiej szkoły podstawowej w Łącku. Tu była polonistką. Potem uczyła lub była wychowawcą w Kutnie, Lubomierzu, Zgierzu, Rudzie Pabianickiej, Krapkowicach koło Opla. Gdy zmarła. miała 80 lat. Spoczywa na cmentarzu w Krapkowicach.
W Duninowie i Soczewce pracował także Karol Górnicki. Urodził się w 1886 roku w Zawierciu. Ukończył Seminarium Nauczycielskie im. St. Konarskiego w Warszawie. W 1909 roku uzyskał dyplom nauczyciela szkół powszechnych z wyróżnieniem. Od 1910 roku uczył w szkole fabrycznej papierni Soczewka. Ożenił się rok później z Heleną Miller. Wyjechali na Śląsk. W 1915 roku wrócili na Mazowsze. 5 kwietnia Karol zaczął pracę w szkole w Duninowie. Rok szkolny 1919/920 rozpoczął już w Woli Brwileńskiej. Po ośmiu latach przeniósł się do Publicznej Szkoły Powszechnej w Soczewce. Po zamknięciu szkoły w marcu 1940 toku, zaczął prowadzić tajne nauczanie w domu, przy czym pomagały mu żona Helena i córka Sława. Z grupą siedmiorga dzieci: córką Basią, Barbarą Szałkiewicz, Anną, Wiesławem i Eligiuszem Nyckowskimi oraz Anną i Wiesławem Szymańskimi przerobił systemem łączonym materiał klasy VI i VII. 14 kwietnia 1940 roku wraz z innymi został aresztowany. Trafił do obozu Mauthausen-Gusen (numer 8858). Zmarł 2 października 1940 roku z powodu, jak podano w liście z obozu, mocznicy. Jego prochy spoczywają w grobie rodzinnym na cmentarzu w Soczewce. – Polskości uczyliśmy się poprzez recytację i śpiew utworów patriotycznych o naszych władcach i bohaterach narodowych. Nauczyciele szkoły w Soczewce wyrobili we mnie dumę z bycia Polką. Uczyli nas też, że trzeba widzieć w każdym człowieku to, co dobre – napisała Barbara Willemowicz. – To był legendarny wzór pedagoga w historii SP w Soczewce. Cieszył się wśród uczniów i ich rodziców ogromnym szacunkiem i sympatią – podkreśla Ewa Lewandowicz.
Po ojcu, Karolu Górnickim misję tajnego nauczania przejęła jego córka, Sława Górnicka (później Przeździak). – Pani Sława była piękną kobietą, ubierała się skromnie, ale bardzo elegancko. Mnie i kilkorgu innym dzieciom wpajała ideały patriotyczne. Kochała nas, była tkliwa, opiekuńcza, odrywała od szarej rzeczywistości: żandarmów, hitlerowca Heisa prowadzącego szkółkę leśną w Duninowie i dużą farmę drobiu. To była kilkunastoletnia dziewczyna, ale jakże dojrzała i świadoma celu. Uczyła często jakby przy okazji zbierania fiołków w przypałacowym ogrodzie lub spaceru kasztanową aleją nad Wisłą. Uczyła, żeby kochać każde źdźbło trawy, każdy kwiat przez bezpośredni kontakt z przyrodą i pejzażem nadwiślańskim. Elementarz Falskiego jest dla mnie do dzisiaj książką magiczną – wspomina Teodora Boruc, z d. Nyckowska, jedna z jej uczennic. Sława Górnicka skończyła Gimnazjum Kupieckie w Płocku. 23 września 1939 roku była świadkiem zamęczenia i pogrzebania żywcem przez hitlerowców księdza Pawła Kwiatkowskiego – pierwszego proboszcza parafii Soczewka. Uczyła do maja 1940 roku. W wyniku łapanki zaczęła pracować w rodzinie Niemca Somachera w Łącku jako opiekunka do dzieci. W 1943 roku została zwolniona. Pracowała potem w Nadleśnictwie Duninów. Tam również prowadziła tajne nauczanie. Jej uczennicami były m.in. Zosia Ike-Duninowska i Tonia Nyckowska. Po wojnie przez chwilę pracowała w szkole podstawowej w Soczewce. Potem zmieniła zawód. Zmarła w wieku 76 lat. Została pochowana w Warszawie.
Pamiątkową tablicę poświęconą czterem pedagogom odsłonięto na budynku Szkoły Podstawowej w Soczewce po uroczystej mszy w kościele parafialnym. Druga, taka sama, będzie wmurowana w budynek szkoły w Nowym Duninowie. Autorem projektu jest Stanisław Płóciennik. Tablicę ufundowały: społeczność szkolna, rada rodziców, rodziny: Przeździaków, Górnickich i Rzętkiewiczów. Podczas uroczystości odczytano list syna Edmunda Rzętkiewicza, Andrzeja. Marek Przeździak, syn Sławy, powiedział: – Dużo jeżdżę po świecie, ale dopiero tutaj, dzięki tej uroczystości wiem, jak ważną misję miał dziadek, którego nie poznałem i moja wspaniała mama – niezwykle skromny człowiek. Natomiast Teodora Boruc wspominała: – Nie sposób bez emocji mówić w tym szczególnym dla naszej rodziny dniu. Dzięki pani Sławce ja już w wieku 13 lat skończyłam szkołę w Soczewce, potem studia na UW. Przykład tych ludzi sprawił, że pracę pedagoga traktowałam jak misję. Młode pokolenie wchodząc w życie musi sięgać do korzeni, do tradycji. Dyrektor szkoły Eliza Broniecka podkreślała wspaniałą postawę i odwagę wszystkich widniejących na tablicy pedagogów. Na uroczystości obecni byli: wójt Duninowa Mirosław Krysiak, przewodniczący rady powiatu Adam Sierocki oraz wizytator płockiej delegatury Kuratorium Oświaty w Warszawie Barbara Kubacka.     (lesz)
fot. archiwum SP w Soczewce