Franciszka i Król

W Muzeum Żydów Mazowieckich pokazano fragmenty scenografii Franciszki Themerson do spektaklu Ubu Król Alfreda Jarry’ego w reż. Michaela Meschke. Ekspozycji towarzyszyła projekcja przedstawienia zarejestrowanego kilka lat po premierze, w zmienionej obsadzie. Eksponaty zostały wypożyczone z muzeum Musik-Och Teatrmuseet w Sztokholmie.
Do Płocka ze Sztokholmu specjalnie na Festiwal SkArPa przyjechał reżyser tego spektaklu, Michael Meschke. Opowiadał, jak powstało przedstawienie i o współpracy z Franciszką Themerson, autorką fantastycznej scenografii. Meschke miał różne idee na zrobienie Króla Ubu. Inspiracje czerpał również z teatru polskiego. – W 1962 roku zaprosił mnie do Warszawy Jan Wilkowski, dyrektor Teatru Lalka mieszczącego się w PKiN. Oglądałem przedstawienia, a w weekendy przyjaciele zabierali mnie na wieś. W ten sposób zobaczyłem polskie zabawki ludowe. Stąd zapożyczyłem wiele pomysłów. Do swojej realizacji wprowadziłem np. miniaturową armię – opowiadał Michael Meschke. – Zachowałem dwuwymiarowość postaci według rysunków Franciszki. Król Ubu grany był przez najsłynniejszego wówczas szwedzkiego aktora. Jego kostium był gorący, a jako Król musiał wykonywać dużo ruchów, skakać, przewracać się, gestykulować. Po miesiącu grania nie miał już siły i sztuka zeszła z afisza. Ale widownia nadal chciała oglądać przedstawienie, gazety ciągle pisały, więc postanowiłem, że ja przejmę jego rolę – mówił reżyser. – Łatwo mi było wcielić się w postać, ponieważ na początku byłem mimem. Prowadziłem Marionetteatern Michael Meschke. Byłem szczupły, a w miarę upływu lat rola wymagała coraz mniej wysiłku. Ubicę również zagrał mężczyzna – wspominał.
Marionetteatern wystawił Ubu Króla w 1964 roku. Wyjątkową, bardzo plastyczną scenografię zaprojektowała Franciszka Themerson. – Nie tylko ją zaprojektowała, ale także sama wykonała. Siedziała w pracowni teatralnej dzień i noc, robiąc kostiumy i plansze. Potem dołączył Stefan Themerson – opowiadała tłumaczka Małgorzata Sady. Spektakl pokazywany był na całym świecie. Sama sztuka uważana była za skandaliczną, obrazoburczą i natychmiast po premierze została zdjęta z afisza. Zaczęła się tworzyć legenda. Później opowiadano, że inspirację do napisania Króla Ubu 16-letni Jarry znalazł… w szkole, rysując karykaturę znienawidzonego nauczyciela.
Michael Meshcke podkreślał, że jest to sztuka polityczna, która nigdy nie traci na aktualności. Objechał ze swoją realizacją trzy kontynenty. Po premierze w Manili na Filipinach obecni na sali studenci wstali z miejsc, weszli na scenę i obejmowali aktorów. – Okazało się, że właśnie upadła tam dyktatura i oni spektakl odczytali jako powiew wolności – mówił reżyser. Opowiedział również o tym, w jaki sposób powstała muzyka do spektaklu. Przyjechał do Krakowa, żeby zobaczyć przedstawienie Kantora. Po zakończeniu sztuki chciał wrócić do hotelu, ale zaczęło padać. – Jakiś pan zaproponował, żebym schował się pod jego parasol. Był niski, więc trochę się schyliłem i tak doszliśmy, rozmawiając, do mojego hotelu, przebywając trasę kilkakrotnie. W międzyczasie przestało padać – mówił Meschke. – Przedstawiłem się, powiedziałem, że pracuję w teatrze lalkowym. On – że jest muzykiem. Wspomniał, że zawsze chciał napisać muzykę do Ubu Króla. Po miesiącu przyszła szara paczuszka z taśmą w środku i notatką „zrób z tym, co sobie życzysz”. W ten sposób autorem muzyki do spektaklu został, zupełnie przypadkiem, Krzysztof Penderecki – opowiadał.
Franciszka i Stefan Themersonowie wydali pierwsze angielskie tłumaczenie Ubu Króla w swoim wydawnictwie Gabberbocchus. Publikacja zawierała oczywiście rysunki Franciszki. Tekst sztuki napisali odręcznie na kartach żółtego papieru. Książka jest przykładem bestlookera (jak określali swoje wydawnictwa Stefan i Franciszka). W 1952 roku Franciszka wykonała maski z papieru-mâché na otwarte czytanie sztuki Jarry’ego w Londynie, a 10 lat później została autorką lalek i scenografii do inscenizacji Meschke. Za scenografię do spektaklu autorka otrzymała złoty medal na Triennale Scenografii Teatralnej w Nowym Sadzie (1966) i stopień honorowego członka Union International de la Marionette za szczególne zasługi na polu teatru (1976).    (lesz)
fot. Archiwum