Z biegiem Wisły

Niewątpliwa królowa Polskich rzek – Wisła. Rzeka piękna i nieprzewidywalna, która zachęca do poznawania jej z różnych perspektyw.

O Wiśle słów kilka

Najdłuższa rzeka (1047 km) w zlewisku Morza Bałtyckiego. Początkowy bieg Wisły (na stokach Baraniej Góry w Beskidzie Śląskim) tworzą dwa główne potoki – Czarna Wisełka i Biała Wisełka, które w pobliżu uzdrowiska zwanego Wisłą łączą się ze sobą i tworzą główną rzekę. Wisła płynie przez cały kraj, a swoim głównym biegiem wiąże 16 województw, zaś jej dopływy zajmują około 54% obszaru Polski. Jego cechą jest asymetria a zasadniczy kierunek biegu rzeki jest południkowy. Najwięcej dopływów do Wisły jest po jej prawej stronie. Wisła składa się z trzech zasadniczych biegów: górnego, środkowego i dolnego, które wyznaczane są przez największe jej dopływy: San i Bug.
Wielowiekowy wpływ gospodarczej działalności człowieka na dorzecze Wisły, a przede wszystkim na dno jej doliny sprawił, że ten najbardziej dynamiczny element środowiska przyrodniczego uległ przekształceniom, wręcz degradacji. Sprawiło to, że system rzeczny Wisły jest aktualnie zróżnicowany, niejednolity przestrzennie, co w dalszym ciągu może uniemożliwia  żeglugę, ogranicza prawidłową gospodarkę wodą w tym przede wszystkim ochronę przed powodziami.
Obecnie dąży się więc do odnowy, choćby częściowego odtworzenia pierwotnych warunków rzeki. Istnieje szereg przedsięwzięć zmierzających do tzw. renaturyzacji den dolin rzecznych, które wpływają bezpośrednio na proces odnowy, bądź inicjują jej choćby częściowy powrót do pierwotnego kształtu i formy.

Flora i fauna

Wisła jest jedną z ostatnich dużych rzek w Europie, która zachowała jeszcze swój naturalny charakter na wielu odcinkach. Lasy łęgowe rosnące w dolinie rzeki, piaszczyste wyspy, ekstensywnie użytkowane łąki i pastwiska nadwiślańskie, są ważnym elementem europejskiej przyrody. W wodach Wisły i jej dopływach stwierdzono 43 gatunki ryb. Z rzeką tą związanych jest aż 320 gatunków ptaków, z których 180 zakłada w dolinie Wisły gniazda. Nad Wisłą możemy spotkać około 44 gatunków ssaków.
W czasach wczesnego osadnictwa, człowiek wybierał obszary związane z dolinami rzecznymi. Miejsca takie zapewniały czystą, bieżącą wodę, żyzną glebę pod uprawy, pastwiska oraz bogate łowiska ryb. Taka sytuacja miała też miejsce nad Wisłą. Charakter Wisły na przestrzeni dziejów zmienił się tylko nieznacznie. Rzeka, z jej różnorodnością siedlisk, posiada trudną do oszacowania wartość przyrodniczą. Jej stosunkowo mało zmieniony charakter stwarza dogodne warunki dla gniazdowania i żerowania licznych gatunków ptaków lęgowych i wędrownych. Warto wymienić tu zwłaszcza gatunki zagrożone, np. sieweczkę rzeczną i obrożną, derkacza, podróżniczka, rybitwę białoczelną, białowąsą i czarną. Bogactwo świata zwierząt jest bardzo ściśle związane z różnorodnością siedlisk tworzonych przez szatę roślinną związaną z linią brzegową Wisły.
Z Wisłą związane są rośliny pływające i podwodne. Wśród roślin zanurzonych wyróżnić można: różne gatunki glonów, rdestnice (kędzierzawą, grzebieniastą oraz drobną), moczarkę kanadyjską, rogatka sztywnego, rzęśl wiosenną, wywłócznika okółkowego, a także włosieniczniki (wodny, krążkolistny). Plaże i skarpy porośnięte są przez rośliny szuwarowe, m.in. szuwar jeżogłówkowy, pałkowy, mannowy, rdest ziemnowodny, pałkę wąskolistną. Występują tu również tatarak, żabieniec, babka wodna, różne gatunki turzyc, rukiew wodna, rzeżucha gorzka, przetacznik bobowniczek, potocznik wąskolistny, niezapominajka błotna, mięta pieprzowa, mięta nadwodna, jeżogłówka gałęzista. Ponadto brzegi rzeki porastają: manna jadalna, mozga trzcinowata, sitowie leśne, sit rozpierzchły, sit siny i trzcinnik szuwarowy. W starorzeczach występują rośliny wodne takie jak, np. knieć błotna, kosaciec żółty, pałka wąskolistna, tatarak, grążel żółty i grzybień biały.

Dar Mazowsza

Praktycznie na każdym odcinku Wisły spotkać można niezwykłe okazy zwierząt i roślin. Pomimo zaawansowanej działalności człowieka, Wisła pozostaje najpiękniejszą polską rzeką, którą warto poznawać.
Umożliwia to chociażby największa drewniana jednostka na Wiśle o długości 18m i szerokości 5m, czyli szkuta „Dar Mazowsza” – królowa tradycyjnej żeglugi wiślanej. Wzorowaną na planach z XVI w. szkutę od pierwszej deski, od pierwszego dennika i krzywulca, wspólnymi siłami budowali pod okiem szkutnika ludowego również mieszkańcy Warszawy. Obecnie realizuje projekty edukacyjne, turystyczne, varsavianistyczne i kulturalne, pływając po wodach Mazowsza.Oprac.

(jb)

fot. Robert Jankowski