XXIX Dzień Judaizmu. Płockie judaika w Muzeum Diecezjalnym

Najnowsza wystawa czasowa w Opactwie Pobenedyktyńskim przybliża historię społeczności żydowskiej w Płocku od XIII wieku po dzień dzisiejszy. Gromadzi archiwalia, dzieła sztuki, wyroby rzemieślnicze i użytkowe. Osobny aneks to strefa sacrum.

Jak mówi Barbara Rydzewska, kierowniczka Działu Historii Muzeum Mazowieckiego, dzieje gminy żydowskiej w Płocku od dawna skupiają uwagę badaczy. W ostatnim czasie zainteresowanie wzrosło, ale w tym obszarze wiele jest jeszcze do zrobienia.

Wystawa „Płockie judaika” została przygotowana staraniem kilku płockich instytucji kultury: Muzeum Diecezjalnego, Towarzystwa Naukowego Płockiego, Archiwum Państwowego, Muzeum Mazowieckiego. Oryginalnych dokumentów użyczyło Archiwum Diecezjalne Płockie.

Najcenniejszym eksponatem wystawy jest dokument lokacji Płocka z 1247 roku wystawiony przez biskupa Piotra, niezwykle rzadko pokazywany ze względów konserwatorskich, zawierający pierwsze informacje o społeczności żydowskiej w Płocku.

Wśród wyrobów rzemieślniczych i użytkowych są dzieła sztuki i archiwalia. Pośrodku zaaranżowano przestrzeń sacrum – aneks mówiący o religii żydowskiej. Zwój Tory prezentowany na wystawie należał do Towarzystwa Misznaickiego w Płocku. Znaleziony w dawnej synagodze przy Szerokiej (dziś Kwiatka) przez pracowników mieszczącej się tam Spółdzielni „Stilana” im. Gerszona Dua, został przekazany do Muzeum. Warto zwrócić uwagę na plany Wielkiej i Małej Synagogi oraz zabytki, które pokazują ważne żydowskie święta: Rosz-ha-Szana (nowy rok), Pesach, Chanuka.

Zespół srebrnych przedmiotów pochodzi z tzw. „Skarbu Pantofla”. Zostały znalezione w 1970 roku na Placu 13 Straconych podczas prac wykopaliskowych. Są to sztućce, biżuteria, obrączka, kolczyki oraz przedmioty kultu – lampa chanukowa, kieliszki. Na srebrnej torebce wygrawerowano napis „Pamiątka od wujostwa Pantofel”.

Jak podkreślają organizatorzy, niektóre z eksponatów pokazano po raz pierwszy. Muzeum Mazowieckie nabyło je w ostatnich latach. To przede wszystkim dokumenty z okresu II wojny światowej związane z Alfredem Blayem, m.in. kennkarta wystawiona na nazwisko Aleksander Boguszewski. Ocalony z Zagłady znalazł schronienie w Podkowie Leśnej, po wojnie był przewodniczącym Komitetu Żydowskiego w Płocku. Brał udział w pracach Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich. Był inicjatorem budowy pomnika upamiętniającego żydowskie ofiary nazizmu na cmentarzu żydowskim w Płocku. Zmarł w 1958 roku.

Wśród najnowszych zbiorów Muzeum jest świadectwo Marii Oberfeldówny podpisane przez Przełożoną Gimnazjum Udziałowego Żeńskiego – Marcelinę Rościszewską. Także okolicznościowa „Jednodniówka” podarowana Marii w szesnastą rocznicę urodzin przez koleżanki. Maria była córką znanego adwokata Rudolfa Oberfelda, a jej brat walczył z Broniewskim w legionach. W mieszkaniu Oberfeldów odbywały się konspiracyjne spotkania uczniów Gimnazjum Polskiego. Broniewski zadedykował Marii wiersz. Oberfeldówna jest autorką wystawionej w starym teatrze na Wzgórzu Tumskim sztuki „Żony bolszewików”. Dzięki pomocy przyjaciółki przeżyła okupację. Po wojnie zajęła się tłumaczeniem.

Wśród eksponatów na wystawie jest sporo fotografii. Z okresu międzywojnia pochodzą zdjęcia budynku składu win Lebensteina (róg Tumskiej i Kościuszki) i szpitala żydowskiego. Na jednym widnieje fabrykant Izydor Sarna na balkonie ratusza wśród radnych głosujących za przyłączeniem Gdańska do Polski. Inne przedstawia sportowców z klubu Makabi. Odezwa Gminy Żydowskiej apeluje, by członkowie społeczności stanęli w obronie kraju w czasie napaści bolszewickiej.

W aneksie prezentującym czas Zagłady jest obwieszczenie okupanta nakazujące noszenie żółtych trójkątów, z groźbą „Żydzi ukazujący się publicznie bez odznaki będą surowo ukarani”. Zobaczymy też zdjęcia z rozbiórki dzielnicy żydowskiej i wypędzenia mieszkańców do obozu w Działdowie. Powojenną historię reprezentują plan zagospodarowania cmentarza żydowskiego według projektu inż. B. Perlemutera, kwatera z listą nazwisk pomordowanych w czasie II wojny i fotografie Ziomkostwa Płockiego w Izraelu, drukowane także w Księdze Pamięci.

Ekspozycja ma trzy kuratorki. Obok wymienionych – Katarzynę Stołoską-Fuz. Konsultant merytoryczny – Rafał Kowalski.

Wystawa „Płockie judaika” w Muzeum Diecezjalnym jest częścią programu obchodzonego 15 stycznia w Płocku XXIX Dnia Judaizmu w Kościele Katolickim. Będzie czynna do 15 kwietnia.

Fot. Archiwum MMP