Wystawa w Spichlerzu - Białostockie ikony

Ich urodę możemy kontemplować na ekspozycji czasowej w płockim Spichlerzu, dziale zbiorów etnograficznych Muzeum Mazowieckiego. Pochodzą z bogatej kolekcji Muzeum Podlaskiego w Białymstoku i nie przypadkiem właśnie stamtąd. Jest to bowiem region zamieszkały przez liczną grupę wyznawców prawosławia, a z tym kościołem związana jest właśnie ikona.W Kościele Wschodnim, tak określa się obraz religijny, przenośny, malowany na desce, przedstawiający przede wszystkim Świętą Rodzinę, sceny biblijne i osoby święte. Ikona towarzyszyła wiernym w cerkwi i w domu, od narodzin aż po kres życia. W ostatnim czasie stała się już nie tylko przedmiotem kultu religijnego, ale cennym dziełem sztuki, szczególnie w Europie Zachodniej, co spowodowało masowy wywóz tych dzieł z Rosji. Odnajdywane na przejściach granicznych, w najrozmaitszych skrytkach, celnicy przekazują do muzeów. Stąd muzyalna kolekcja białostocka jest jedną z cenniejszych w Polsce i liczy obecnie 1200 obiektów, także zakupionych przez muzum. Często określa się ikonę jako swoistą biblię ubogich, pisaną kolorem, początkowo głównie dla tych, którzy nie potrafili czytać alfabetu, ale rozumieli symbole, kolor i formę obrazu, przekazywanego nieraz z pokolenia na pokolenie. Autorka scenariusza wystawy Ewa Karpowicz pisze w katalogu: Największy i najpełniejszy rozwój ikony ruskiej nastąpił w XIV wieku i trwał po wiek XVII. Stulecia następne spowodowały stopniowe obniżanie się poziomu artystycznego ikon. Pojawiły się wtedy silne wpływy malarstwa zachodnioeuropejskiego i sztuki świeckiej, m.in. światłocień i realizm w przedstawianiu postaci. Masowa produkcja ikon w XIX wieku stanowi kres jej rozwoju. Wytwarzaniem ikon zajęły się ośrodki wiejskie i peryferyjne, a w początkach XX wieku tanie ikony produkowano fabrycznie, drukując na papierze lub blasze wizerunki świętych. Dość powszechne stały się również ikony z okładami, tzw. malarstwo pod koszulkę, gdzie malowano tylko twarz, ręce i stopy przedstawianych postaci. Najliczniejszą grupę prezentowanych na wystawie obiektów stanowią ikony maryjne, ponieważ już od momentu przyjęcia przez Ruś chrześcijaństwa (998) wiele modlitw zanoszono do Boga za pośrednictwem Maryi. Tak, jak to ma miejsce również w kościele katolickim. Matka Boska Kazańska, Włodzimierska czy Smoleńska zasłynęła łaskami, szczególnie w trudnych dla narodu okresach historycznych. Zazwyczaj przedstawiona jest frontalnie, pełna dostojeństwa, z Jezusem na ręku, w wiśniowej szacie i niebieskiej tunice. Trzy złote gwiazdy symbolizują jej dziewictwo, a szlaczek na obrazie jest znakiem chwały. Prawą ręką wskazuje na Syna i do Niego kieruje uwagę modlących. Taki typ przedstawienia nazwano Hodegetrią - z greckiego – wskazująca drogę. Na ikonach Matki Boskiej Kazańskiej, Jezus stoi u boku Maryi, Włodzimierskiej – tuli się do Jej policzka, stąd nazwa Umilenie. Ikona Matka Boska – Źródło Życia (Żiwonosnyj Istocznik) przedstawia Bogurodzicę z Dzieciątkiem siedzącą na tronie, którym jest chrzcielnica umieszczona w sadzawce, co wiąże się z popularnym w Bizancjum kultem cudownych źródeł. Ikona poświęcona Jezusowi przedstawia go jako Pantokratora – Wszechwładcę, z księgą lub jabłkiem królewskim w lewej ręce, prawa służy do błogosławieństwa. Wśród obrazów świętych miejsce pierwsze zajmuje św. Mikołaj – Cudotwórca, na Rusi czczony jako patron podróżnych (nie prezentów). Św. Jerzego (opiekuna rolnictwa) przedstawia się zawsze jako rycerza w zbroi, na białym koniu -–z kolei św. Michał Archanioł – na koniu czarnym. Św. Pantelejmon – młodzieniec przedstawiony z ampułką na leki – to patron lekarzy. Z pośród świętych męczenników na uwagę zasługuje historyczna postać Gabriela Zabłudowskiego. Urodzony w 1684 r., we wsi Żwierki koło Zabłudowa zginął śmiercią męczeńską a jego szczątki spoczywają dzisiaj w Katedrze św. Mikołaja w Białymstoku. Oglądamy na ekspozycji również ikony cztero i wielopolowe, przedstawiające najważniejsze święta kalendarza prawosławnego. Osobną grupę stanowią metalowe odlewy z warsztatów staroobrzędowców, plakietki z wizerunkami świętych i mosiężne krzyże. Lena Szatkowska Fot. z katalogu