Słowo o słowie

W tej chwili, w tym momencie
Pan Wojciech Trojniak pyta, czy sformułowanie „na tę chwilę” jest poprawną konstrukcją językową.
– Zależy w jakim sensie użyjemy tego sformułowania. Możemy na przykład „na tę chwilę” kogoś zaprosić, na jakąś uroczystą chwilę. Tak jak zapraszamy „na czwartek” czy „na jutro”. I wtedy jest wszystko w porządku. Możemy czekać „na tę chwilę” bardzo długo – „czekałem na tę chwilę”, tak jak czekałem na jakieś zdarzenie, które bardzo mnie obchodzi – najczęściej wtedy pozytywnie. I wtedy „na tę chwilę” jest jak najbardziej poprawnym sformułowaniem. Ale czasami pojawia się użycie może trochę nadmiernie rozszerzające zastosowanie tego sformułowania. Podobnie jak mamy dość rażące urzędowe użycie „na dzień dzisiejszy” – kiedy nie mówimy, że coś jest „na dzień dzisiejszy zaplanowane”, ale chodzi nam o stan czegoś tam „na teraz” – tak samo rażące jest w tym znaczeniu sformułowanie „na tę chwilę”. A słyszy się także bardziej jeszcze nieodpowiednie „na chwilę obecną”. W takim znaczeniu tych sformułowań nie należy używać.

Żona i córka pana Bogusza
Pani Dorota Bogusz pyta, jak powinno odmieniać się jej nazwisko w liczbie pojedynczej i mnogiej. – Obecnie nie odmieniam nazwiska – pisze pani Dorota.
– Istotnie Pani Doroto, jest Pani kobietą, a nazwiska kobiece tak właśnie brzmiące nie odmieniają się – „pani Dorota Nowak, z panią Dorotą Nowak, o pani Dorocie Nowak”, „pani Dorota Bogusz, z panią Dorotą Bogusz” itd. Gdyby była Pani nie Dorotą, a Damianem czy Arturem, wtedy oczywiście „Bogusza” byśmy odmieniali – „pan Artur Bogusz, z panem Arturem Boguszem” itd. Mężczyźni odmieniają nazwiska tak właśnie rzeczownikowo wyglądające, kobiety nie. Kobiety mogą jednak przyjmować końcówki wskazujące na ich stan cywilny – może Pani powiedzieć, że jest Pani „Boguszówną” albo „Boguszową”.„Dorota Boguszówna” albo „Dorota Boguszowa” – to są formy poprawne; wprawdzie w oficjalnych papierach tak brzmiące nazwiska nie są jeszcze spotykane, ale może niedługo będą. W każdym razie w życiu prywatnym może Pani takich form używać.
Natomiast jeśli chodzi o liczbę mnogą, prawdopodobnie chodzi Pani o małżeństwa, które takie nazwiska mają – na przykład „pani Dorota i Artur Bogusz”. Otóż bardziej jest wskazane, a przez niektórych uważane za jedynie poprawne, używanie formy liczby mnogiej – tak więc „Dorota i Artur Boguszowie, z Dorotą i Arturem Boguszami”. Tak właśnie radziłbym odmieniać – jeśli chciałaby Pani przybić wizytówkę na drzwiach, prosiłbym, aby Pani taką właśnie umieściła: „Dorota i (tu imię małżonka) Boguszowie”.

Bardzo elegancki zaimek
Pani Ewelina Kaczmarczyk ma pytanie krótkie, ale ważne – pojawia się ono dość często jako problem w mówieniu zwłaszcza publicznym.
– Jaka jest zasada stosowania „ta”, „tę”, „tą”? – pyta pani Ewelina.
– Zajrzyjmy do pierwszej z brzegu gramatyki polszczyzny i znajdziemy tam, że „ta” to mianownik, „tej” to dopełniacz, celownik i miejscownik. Mówimy: „nie mam tej książki”, „dałem to tej pani” i „byłem w tej miejscowości”. Mamy jeszcze oprócz tego „tą” – to forma narzędnikowa („posłużyłem się tą ręką”) i „tę”, czyli, w bierniku, „widzę tę książkę”, „znam tę potrawę”. Prawda, że większość zaimków nie ma tego „ę” w bierniku – mamy tam, podobnie jak w narzędniku, „ą”. „Którą widzisz rękę?”, a nie „którę”, „taką rękę, która jest...”, a nie „takę rękę”. „Moją rękę”, a nie „moję” (kiedyś było „moję”). Mamy więc odmianę przymiotnikową, tak jak „ładną”, „dobrą”, „złą”. Jeden tylko zaimek zachował dawną formę – „tę”, czyli zaimek „ta”. Mamy tu odmianę rzeczownikową – wszystkie rzeczowniki mają „ę”, oczywiście z wyjątkiem bardzo szczegółowych, np. „panią”, a nie „panię”. Zachowajmy to, mimo że w mowie potocznej dopuszcza się już czasem „tą książkę” i nie możemy tego uznać za jawny błąd, to w mówieniu poprawnym, w mówieniu eleganckim, w normie polszczyzny wyższej mamy ciągle „tę” i mam nadzieję, że tę normę zachowamy.
* Pytania do profesora Bralczyka można przesyłać pocztą emailową.
Adres poczty na stronie www.bralczyk.pl