Prawosławie

Wystawa, prezentująca historię i współczesność kościoła prawosławnego w Polsce, jego ośrodki kultu i święte miejsca, otwarta niedawno w Spichlerzu cieszy się dużym powodzeniem. Większość eksponatów pochodzi z Muzeum Okręgowego w Sieradzu, część z płockiej parafii prawosławnej, Muzeum Diecezjalnego i ze zbiorów własnych Muzeum Mazowieckiego w Płocku.
Dzieje cerkwi prawosławnej omawia w dołączonym do ekspozycji katalogu Prawosławie w Polsce – jedna z autorek ekspozycji Wanda Dowlaszewicz. Autorka podkreśla ortodoksyjny i głęboko tkwiący w tradycji starotestamentowej charakter kościoła obrządku prawosławnego. Widoczny także w układzie świątyni, wzorowanej na jerozolimskiej czy w nazewnictwie stopni kapłańskich. Liturgię cechuje rozbudowana obrzędowość i mistycyzm: “W Cerkwi prawosławnej Boga, Maryję i świętych czci się także w szczególny sposób poprzez śpiew, który powinien zapadać w serce, charakteryzujący się niezwykłym harmonijnym rozłożeniem głosów, uważanych tu za najdoskonalsze instrumenty do wielbienia Ich. A wszystko to buduje nastrój i daje podniosłość ducha. Klimat ten potęguje jeszcze tajemniczość związana ze sprawowaniem eucharystii, odbywającej się za zamkniętymi wrotami.”
Na ekspozycji można oglądać szaty liturgiczne, siedmioramienne świeczniki, charakterystyczne krzyże. Najwięcej jest fotografii z ośrodków kultu, do których wierni wciąż podążają na pielgrzymki. Te, wykonane przez Wandę Dowlaszewicz, świadczą o obecności płockiej etnograf prawie we wszystkich sanktuariach prawosławia w Polsce, począwszy od nadbużańskiej Jabłecznej (według legendy tutaj święty Onufry, patron prawosławia w Polsce ukazał się rybakom znad Bugu, a na brzegu rzeki znaleziono ikonę z jego wizerunkiem), poprzez Świętą Górę Jawor w Beskidzie Niskim aż do głównego sanktuarium prawosławia, jakim jest Święta Góra Grabarka. To stamtąd pochodzi najwięcej fotografii. W wigilię święta Przemienienia Pańskiego (18 sierpnia) przybywają na Grabarkę pątnicy z całej Polski. W pokutnym geście, na kolanach obchodzą cerkiew, dźwigając krzyże, których w tym miejscu jest już ponad sześć tysięcy (najstarsze sprzed stu lat).
Na płockiej wystawie jest wiele ikon, czyli świętych obrazów pisanych na desce, najwięcej poświęconych jest Matce Boskiej, między innymi ikona Matki Boskiej Smoleńskiej i Matki Boskiej Kazańskiej. Wśród ikon poświęconych Chrystusowi najważniejsza jest ikona Chrystusa Pantokratora – Wszechwładcy, wśród świętych poczesne miejsce zajmuje św. Mikołaj Cudotwórca, patron podróżnych i opiekun ubogich.

Z dziejów
cerkwi płockiej
Druga z autorek wystawy Elżbieta Popiołek przygotowała te fragmenty ekspozycji, które poświęcone są historii cerkwi i prawosławia w Płocku. Pierwsze osoby cywilne wyznania prawosławnego osiedliły się w Płocku w 1836 r. Według źródeł było ich zaledwie pięć, ale już w trzy lata później 248 osób deklarowało wyznanie prawosławne. Już w 1840 r. rozpoczęto pracę nad urządzeniem cmentarza prawosławnego poza granicami miasta, na wprost ul. Warszawskiej, a w 1871 r. na cmentarzu pobudowano niewielką cerkiew pod wezwaniem Michała Archanioła. Po upadku Powstania Styczniowego ówczesny naczelnik wojenny okręgu płockiego skierował prośbę o pozwolenie na budowę cerkwi, sam Aleksander II dał pięć tysięcy rubli, składało się duchowieństwo prawosławne z terenu całej Rosji, oraz urzędnicy wojskowi i cywilni guberni płockiej. Wybudowana na eksponowanym miejscu w Płocku – na Placu Floriańskim świątynia – miała plan krzyża i przeznaczona była dla czterystu osób. Po 25 latach okazała się zbyt mała, zwłaszcza że liczba parafian wzrosła do tysiąca osób. Projekt przebudowy przygotowali: architekt gubernialny Józef Górski i proboszcz parafii, protojerej Jerzy Liwotow. Nową cerkiew zbudowano w czystym rosyjskim stylu (fot.), dzwonnica stała się elementem dominującym a dwie niższe wieże miały charakter dekoracyjny. Do świątyni prowadziło sześć wejść. Równie bogate było jej wnętrze. Poza tą reprezentacyjną cerkwią (przemianowaną na sobór) i cerkiewką na cmentarzu prawosławnym były jeszcze inne cerkiewki: w więzieniu, w Gimnazjum Gubernialnym oraz w koszarach.
Wybuch I wojny światowej, a w jej wyniku (1915 r.) ewakuacja władzy rosyjskiej i części prawosławnego duchowieństwa z Płocka spowodowały, że nowe władze (niemieckie) najpierw zamknęły cerkiew, później przeznaczyły ją na kościół dla swojego wojska. Po odzyskaniu niepodległości cerkiew przejął polski garnizon wojskowy. Pierwsza msza odbyła się 19 marca z okazji imienin Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego, a przed jej rozpoczęciem kapelan garnizonu ks. Feliks Słonicki poświęcił byłą cerkiew na kościół garnizonowy.
Tu odbywały się najważniejsze nabożeństwa z okazji kolejnych rocznic utworzenia 8 Pułku Artylerii Polowej (później pal), przed kościołem miały miejsce defilady wojskowe. Sławne zdjęcie z 10 kwietnia 1921 r. przedstawia Marszałka Józefa Piłsudskiego dekorującego bohaterskich obrońców miasta z sierpnia 1920 r. Krzyżami Virtuti Militari i Krzyżami Walecznych. Również miasto Płock właśnie wtedy otrzymało Krzyż Walecznych przypięty do poduszki z herbem Płocka.
Kolejne lata nie były przyjazne dla cerkwi, która dla wielu kojarzyła się z niewolą. Na łamach prasy lokalnej dyskutowano o ewentualnym zburzeniu świątyni lub jej pilnym remoncie. Dzięki zaangażowaniu ks. prałata Ignacego Lasockiego i oficerów płockiego garnizonu świątynię uratowano. W 1928 r. ówczesny prezydent Płocka Stefan Zbrożyna znów powrócił do rozebrania kościoła garnizonowego – byłej cerkwi prawosławnej. Mimo protestów ówczesnego prezesa TNP dra. Aleksandra Macieszy i ks. Lasockiego budowla popadała w ruinę. Nie pozostało nic innego jak dokończyć jej rozbiórkę. Stało się to w roku 1929 o czym informował “Dziennik Płocki”. W fundamentach znaleziono akt erekcyjny i pięć monet. Być może są to widniejące na wystawie monety z gabinetu numizmatycznego Muzeum Mazowieckiego.
Funkcję świątyni prawosławnej dla kilkunastu rodzin pełni teraz w Płocku kaplica prawosławna pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego, mieszcząca się w budynku dawnego klasztoru podominikańskiego. Znajdujący się tam ikonostas napisał Aleksy Kiriuszyn (1886-1972), artysta pochodzący z rosyjskiej rodziny prawosławnej. Nagrobek Kiriuszynów znajduje się na cmentarzu prawosławnym przy ul. Norbertańskiej.
Lena Szatkowska