Pomnik na inaugurację

Przy ul. Gościnnej w Gostyninie odsłonięto pomnik upamiętniający gostynińskich Żydów. W ten sposób zainaugurowano promocję szlaku, prowadzącego po wielokulturowym Gostyninie.
Z okazji tego wydarzenia do Gostynina przyjechała ambasador Izraela w Polsce Anna Azari. Przed uroczystością spotkała się w Urzędzie Miasta z burmistrzem Pawłem Kalinowskim. W spotkaniu udział wzięli również goście z Izraela: Jacob Naveh – syn ocalałej z Holocaustu gostynianki Lucyny Motylińskiej oraz jego syn Tomer Naveh.
Później na cmentarzu przy ul. Gościnnej dokonano odsłonięcia pomnika. Gości powitał pomysłodawca upamiętnienia cmentarza Piotr Syska, który w swoim wystąpieniu podkreślał, iż cmentarz przy ul. Gościnnej jest ważnym miejscem w historii licznej i zróżnicowanej społeczności gostynińskich Żydów.
Ambasador Izraela wyraziła radość, że w Gostyninie pamięć o Żydach nie zniknęła. Stwierdziła, że ceni takich ludzi jak Piotr Syska i cieszy się, że w Gostyninie poważnie podchodzi się do historii.
Po południu na zamku promowano Szlak Wielokulturowego Gostynina. Piotr Syska zapoznał zebranych z projektem i przypomniał najważniejsze wydarzenia. Kilka słów o historii Żydów w Gostyninie opowiedział dr Przemysław Nowogórski.
Jak można się dowiedzieć ze strony „Wirtualny Sztetl”, w 1626 r. Żyd był dzierżawcą miejscowego browaru i słodowni. W tym samym wieku, w mieście miały miejsce oskarżenia o mordy rytualne, jakich mieli rzekomo dopuszczać się Żydzi. Gmina uformowała się najprawdopodobniej w pierwszej połowie XVIII wieku. Jej mieszkańcy w większości trudnili się handlem, karczmarstwem i rzemiosłem – głównie krawiectwem, kuśnierstwem i rzeźnictwem.
Drewniana synagoga przy ul. Olszowej spłonęła w 1809 roku. Po jej odbudowaniu – ponownie spłonęła w 1899 roku. Wybudowano wówczas nową, murowaną. Bóżnica oraz dom modlitw mieściły się w pobliżu rynku. Żydzi zmonopolizowali miejscowy handel. W 1898 r. obok „żydowskich”, działał tylko jeden większy „polski” sklep i kilka małych kramów. Przed wprowadzeniem monopolu wódczanego aż 36 szynków należało do Żydów. Po wybudowaniu w 1866 r. drogi bitej z Płocka do Kutna przez Gostynin, Żydzi jako pierwsi uruchomili w 1867 r. regularną komunikację omnibusową na tej trasie. Także Żyd – Motyl, zwany potocznie „Czerwonym”, pozostający w spółce z Janem Marcinkowskim i Antonim Galarem, w 1925 r. uruchomił pierwsze stałe połączenia samochodowe z Łodzią i Warszawą. Wiele osób trudniło się kontrabandą przez granicę pruską.
W XIX w. działało kilka żydowskich warsztatów pończoszniczych. W największym z nich, należącym do Abrahama Mosze Holendra, zatrudnienie znajdowało około 20 robotników. W latach 1823–1862 istniał rewir żydowski, w którym panowała wielka ciasnota. Domy żydowskie były ogromnie zagęszczone.
W 1866 r. w mieście istniało 178 domów, w tym 29 żydowskich. Na jeden dom „polski” przypadało 22,4 osoby, „niemiecki” – 12, a „żydowski” – 23,1.
Gostynin w XIX w. był ważnym centrum chasydyzmu. Działał tu cadyk Jechiel Meir Lipszyc. Jego grób, w rocznicę śmierci cadyka, przyciągał rzesze chasydów.
W początkach XX w. działała nielegalnie socjalistyczna organizacja „Achdut”, założona przez działaczy Bundu. Założycielem tej partii w Gostyninie był Towie Jakubowicz (ps. Abraham Garbus). Zawiązało się też kółko teatralne. Jednak dopiero w czasie trwania I wojny światowej, pod okupacją niemiecką, w Gostyninie zaczęto tworzyć organizacje działające w środowisku żydowskim. Założono bezpłatną kuchnię, stowarzyszenie Linas ha-Cedek (1915), syjonistyczną organizację Ha-Techija (1915) z powiązanymi z nią oddziałami: „Herclija”, Związkiem Gimnastyczno-Sportowym „Makabi”, kołem dramatycznym „Habima”. Otwarto czytelnię przy bibliotece I. L. Pereca. Przybyły z Łodzi w 1915 r. dyrygent Działowski zorganizował chór. Rozwijał się też miejscowy teatr żydowski, w którym reżyserował Adam Domb.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku powstały w mieście oddziały najważniejszych żydowskich ugrupowań politycznych. Swój oddział miał Bund (liderzy: Jakub Lejb Pinczewski, Szlomo Motyl, Abraham Zając), Organizacja Syjonistyczna w Polsce, Agudas Isroel, Poalej Syjon-Prawica (przywódcy: Szmuel Wolf Pinczewski, Jakow Zarchin, Kriszniewski, Towia Jakubowicz, Mosze Moryc), Poalej Syjon-Lewica. Część żydowskich działaczy należała do nielegalnych struktur Komunistycznej Partii Polski czy Komunistycznego Związku Młodzieży Polskiej. Po powstaniu niezależnych partii rozwiązaniu uległa Ha-Techija. Zaprzestała działalności także kuchnia ludowa. Założone zostały związki zawodowe, zrzeszające krawców, szewców i kamaszników, transportowców, służbę domową i fryzjerów.[ads2]
W 1920 r. wyemigrował do Ameryki powszechnie ceniony w mieście kantor Jakow Miller. W początkach 1921 r. zmarł rabin Silman. Wyborowi nowego rabina towarzyszyła ostra rywalizacja środowiska chasydów i ortodoksów ze zwolennikami syjonizmu. Ostatecznie ci ostatni przeforsowali swojego kandydata. Nowym rabinem wybrano pochodzącego z Bielska Borensztajna, który sympatyzował z ideologią syjonistyczną. Z Bundem były powiązane organizacje: Cukunft, Skif oraz klub sportowy Morgensztern, z Poalej Syjon – Klub Poalej Syjon i drużyna sportowa. Aguda finansowała działalność szkoły religijnej dla dziewcząt Bejt Jakow. Emigrujący z Gostynina do Stanów Zjednoczonych Żydzi założyli w Nowym Jorku Towarzystwo Gostynińskie.
Po wybuchu II wojny światowej w Gostyninie znalazło się w początkach 1940 r. obok 1600 miejscowych Żydów około 650 napływowych i wysiedlonych z innych miast. Getto powstało 15 marca 1941 roku. Obejmowało powierzchnię 1,5 ha. Mieściło się w czworoboku ulic: Olszowej (obecnie Kardynała Wyszyńskiego), Piłsudskiego (do rzeki Skrwy), Bagnistej (od Rynku) i prawej strony Zamkowej. Przebywało w nim około 3500 osób. Osadzono w nim miejscowych Żydów oraz pochodzących z okolicznych miejscowości, m.in. Gąbina. Uwięzieni pracowali w warsztatach krawieckich i bieliźniarskich. Inni byli zatrudnieni przy pracach rolnych, budowlanych i porządkowych. Racje żywnościowe były głodowe. Przydział żywności na jedną osobę wynosił: 250 g chleba, 100 g tłuszczu tygodniowo, 250 g cukru miesięcznie oraz ćwierć litra chudego mleka. Pracujący poza gettem w obozie dla Żydów otrzymywali ćwierć kilograma chleba dodatkowo. Niemcy Jacob Pohl (właściciel sklepu żelaznego), Buder, Gustav Baum Arendt (wspólnik firmy Arendt & Wilhelm, Hoch- und Tiefbau), Gustav Ilichmann, Weiland (kierownik urzędu pracy) oraz Hein (szewc) wyróżniali się okrucieństwem w stosunku do Żydów. Zmarłych w obozie grzebano w Woli Łąckiej. W marcu 1942 r. część mieszkańców getta wywieziono do Konina. Ostatecznie, 7 kwietnia 1942 r., pozostałych w Gostyninie przewieziono do Chełmna nad Nerem i zgładzono. Pozostała na miejscu niewielka grupa. Likwidacja getta nastąpiła w sierpniu 1942 r. - Przetrzymywanych wywieziono do getta łódzkiego.
Po zakończeniu działań wojennych w Gostyninie powstał Komitet Żydowski. W skład jego Zarządu weszli: Abram Dziegański i Lejb Bagno. 30 stycznia 1946 r. w komitecie zarejestrowane były 44 osoby. Dalsze losy Żydów z Gostynina są nieznane. Można przypuszczać, że większość ocalonych w kolejnych latach opuściła Polskę.

Oprac. (eg)
fot. Gostynin24. pl