Plurimos annos, Małachowianko

W czerwcu ukazał się bogato ilustrowany album przedstawiający historię najstarszej polskiej szkoły – dziś Liceum imienia Marszałka Stanisława Małachowskiego w Płocku. Wydawnictwo przygotowano w 835 rocznicę istnienia szkoły oraz z okazji XVIII Zjazdu Małachowiaków. – Sięgająca swoimi korzeniami głęboko w przeszłość Małachowianka to nie tylko szacowne mury. To także, czy raczej przede wszystkim, ludzie, którzy potrafili tchnąć w te mury prawdziwego ducha, spędzając w nich większą czy mniejszą część własnego życia: zarówno nauczający, jak i ich uczniowie. Poczynając od szkoły kolegiackiej, poprzez kolegium jezuickie, Szkołę Podwydziałową Komisji Edukacji Narodowej, Szkołę Wojewódzką, Gimnazjum Gubernialne, Gimnazjum Polskiej Macierzy Szkolnej, Gimnazjum Państwowe im. Marszałka Stanisława Małachowskiego, aż po Liceum Ogólnokształcące im. Marszałka Stanisława Małachowskiego, nie zabrakło Szkole wybitnych i opatrznościowych pedagogów, którzy godnie odpowiedzieli na wyzwania dziejowe – napisał we wstępie ks. prof. dr hab. Wojciech Marian Góralski.
Album ilustrowany ciekawymi historycznymi źródłami ikonograficznymi oraz współczesnymi zdjęciami to drugie wydanie publikacji. Pierwsze ukazało się w 2005 roku, dzięki staraniom ówczesnego dyrektora liceum, Tadeusza Zombirta, Mieczysława Kamińskiego i Barbary Koryckiej z Zarządu Towarzystwa Wychowanków, Wychowawców i Przyjaciół Gimnazjum i Liceum im. Marszałka Stanisława Małachowskiego. Uaktualnione wydanie albumu to zasługa mecenatu wiceprezesa Towarzystwa Wychowanków Marka Chojnackiego, absolwenta z 1965 roku. Zawarte w książce fotografie pochodzą z archiwów: Jana Jakowskiego, Tomasza Niesłuchowskiego, Haliny Płuciennik i Jana Waćkowskiego. Autorami tekstów przedstawiających historię szkoły są Halina i Stanisław Płuciennikowie. Opowieść rozpoczyna się od ufundowania kolegiaty i sięga aż do roku 2015. Jest to nie tylko przewodnik po dziejach Małachowianki, ale także przy okazji – po dziejach miasta i kraju. Poznajemy wybitnych absolwentów szkoły i jej pedagogów oraz najważniejsze wydarzenia i tradycje Liceum im. Małachowskiego. Album jest dwujęzyczny: polsko-angielski.

Powstanie kolegiaty

Początki kościoła kolegiackiego sięgają XII wieku. W 1150 roku Dobiechna, wdowa po wojewodzie Wojsławie, przekazała cały swój majątek na uposażenie kolegiaty. Potem Konrad Mazowiecki ufundował w jej miejsce kolegiatę romańską. Nowy kościół został wzniesiony z cegły. Była to świątynia o charakterze obronnym, typu bazylikowego, trzynawowa z emporami dla księcia i jego dworu. W dokumencie z 1249 roku jest wzmianka o szkole kolegiackiej, którą opiekowali się opaci z Czerwińska. Relikty romańskie (fundamenty i przyziemie kościoła) oraz gotyckie dawnej kolegiaty zostały wyeksponowane w muzeum szkolnym w 1980 roku.
Ciekawostki: Podczas badań archeologicznych w 2014 roku odkryto kilkadziesiąt pochówków datowanych na połowę XIII wieku i późniejsze XVII-wieczne. Najlepiej zachowana baza filarów z romańskiego prezbiterium znajduje się obecnie w Muzeum Mazowieckim. W trakcie ostatnich prac archeologicznych znaleziono główne wejście z pozostałościami kamiennego portalu, u którego podstawy znajduje się unikatowa w skali kraju rzeźba przedstawiająca lwa z głową między szponami drapieżnego ptaka.

Kolejne przebudowy

W wieku XIV i XV kościół całkowicie zmienił swój wygląd na styl gotycki. Szczyt i wieża kościoła mają cechy późnogotyckie i zostały wzniesione w latach 70. XV wieku z fundacji Michała z Boryszewa. W dolnej partii wieży znajdowała się kaplica z ołtarzem pw. św. Krzyża. Następna duża przebudowa miała miejsce w latach 1675–1682, gdy szkoła była pod opieką jezuitów. Bezpłatna nauka na wysokim poziomie dawała szansę edukacji ubogiej szlachcie mazowieckiej. Dzięki testamentowi starosty wyszogrodzkiego Michała Karnkowskiego, który zapisał zakonowi miasto Nadarzyn i dwie wsie, zbudowano murowany gmach kolegium. W 1731 r. kapituła kolegiaty wraz z uposażeniem została przeniesiona do fary. Trzydzieści trzy lata później kościół i kolegium połączono wspólną fasadą. Kasata zakonu jezuitów nastąpiła w 1773 roku. Mury pozostały w stanie surowym, bez tynków i okien.
Ciekawostki: Jednym z najwybitniejszych uczniów szkoły był Maciej Sarbiewski (1595–1640) jezuita i wybitny poeta łaciński, uwieńczony laurem poetyckim przez papieża Urbana VIII. Jednym z najbardziej znanych prepozytów kapituły (proboszczów kolegiaty) był Andrzej Krzycki, wybitny humanista doby Odrodzenia, sekretarz królewski, późniejszy biskup płocki i prymas Polski.

Od Szkoły Podwydziałowej do Państwowego Gimnazjum i Liceum

W 1773 roku Komisja Edukacji Narodowej przejęła szkolnictwo. Polski stał się językiem wykładowym. Powstała Szkoła Podwydziałowa, podlegająca nadzorowi Akademii Koronnej w Krakowie. W 1782 roku nieukończony kościół, został przez architekta Stanisława Zawadzkiego przebudowany na potrzeby szkoły. Wnętrze podzielono na trzy kondygnacje, na które złożyły się: sale lekcyjne, mieszkania dla nauczycieli i kaplica. W 1784 roku prace ukończono i szkołę przeniesiono do nowej siedziby. Pod zaborem rosyjskim, w 1816 roku, szkołę przemianowano na Szkołę Wojewódzką Płocką. W latach 1819–1830, za dyrekcji wybitnego pedagoga Kajetana Morykoniego, w Małachowiance powstało Muzeum Szkolne, gromadzące osobliwości przyrodnicze i pamiątki historyczne. Do 2012 roku była tam ekspozycja dawnych pomocy naukowych, pamiątek i dokumentów z historii szkoły. Dziś zobaczymy w nim romańskie i gotyckie fundamenty pierwotnej świątyni. W XIX wieku słynny architekt Antonio Corazzi, twórca Teatru Wielkiego w Warszawie, wzbogacił elewację szkoły klasycystycznymi pilastrami.
Uczniowie szkoły zawsze angażowali się w ruch patriotyczny. Brali udział w powstaniach, organizowali strajki szkolne i protesty. Do powstania styczniowego wyruszyła grupa 12 gimnazjalistów i 25 absolwentów dowodzona przez Adolfa Święcickiego. Wielki echem odbiła się Gogoliada – 6 marca 1902 roku część młodzieży zademonstrowała swój sprzeciw wobec obchodów 50. rocznicy śmierci Gogola, mającego opinię nieprzychylnego Polsce. Skutkiem tego było usunięcie 25 uczniów. Przeciw nasilającej się rusyfikacji w 1905 roku w styczniu wybuchł strajk szkolny. Ze szkoły wydalono wtedy aż 175 uczniów. Już po odzyskaniu niepodległości, od 1921 roku, szkoła nazywała się Państwowym Gimnazjum i Liceum im. Marszałka Stanisława Małachowskiego.
Ciekawostki: W 1786 roku król Stanisław August Poniatowski ustanowił złote i srebrne medale za pilność, które wręczano najlepszym uczniom. Tradycja wręczania wzorowanych na XVIII-wiecznych oryginałach odznaczeń trwa do dzisiaj. Medale z napisem Diligentiae dostają najlepsi absolwenci podczas uroczystego zakończenia roku szkolnego.
W 1810 roku w szkole wprowadzono naukę rysunku. Jednym z pierwszych nauczycieli tego przedmiotu był architekt Ludwik Mahn. Słynnymi absolwentami szkoły byli: Wincenty Rapacki – aktor i reżyser, Marian Kowalski – wybitny uczony, astronom, który opracował teorię ruchu obrotowego galaktyki, Florentyn Koźmiński – później błogosławiony ojciec Honorat, który świadectwo maturalne otrzymał w Płocku w 1844 roku, Franciszek Tarczyński – pionier fotografii, wybitny kolekcjoner. Cztery lata przebywał na zsyłce na Uralu. Po powrocie do Płocka uczył rysunku i kaligrafii w gimnazjum. Był pasjonatem archeologii. Jego liczące ponad 5 tysięcy obiektów zbiory stały się podstawą ekspozycji Muzeum Katedralnego (dziś Diecezjalnego). Witold Zglenicki – opracował metodę wydobycia ropy spod dna morskiego, ufundował nagrodę za najwybitniejsze osiągnięcia w dziedzinie nauki i sztuki na wzór Nagrody Nobla. Jego działo zniszczyła rewolucja w Rosji. Szymon Kosssobudzki – lekarz, chirurg, publicysta i poeta, działacz polonijny w Brazylii. Ludwik Krzywicki – jeden z twórców polskiej socjologii, ekonomista i marksista. Jan Lorentowicz – dyrektor teatrów warszawskich, krytyk literacki, współzałożyciel Warszawskiej Szkoły Dramatycznej. Michał Synoradzki – dziennikarz i pisarz zwany „mazowieckim Kraszewskim”, autor popularnej powieści Wizymirz żeglarz, który napisał ponad 30 książek. Idzi Benedykt Radziszewski – pierwszy rektor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Ignacy Mościcki – w latach 1926–1939 prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. Karol Gustaw Manitius – wybitny duchowny ewangelicki, od 1878 roku – biskup diecezji warszawskiej, potem całego Królestwa. Edward Flatau – wybitny uczony i lekarz, który gimnazjum ukończył z wyróżnieniem. Był twórcą polskiej neurochirurgii, autorem atlasu mózgu i teorii neuronów.

Wojna i okres powojenny

W 1939 roku budynki szkolne zajęli Niemcy. Spalili 5000 książek z biblioteki. Szkołę zamknięto, więc nauka zeszła do podziemia. Przez pięć lat Małachowiacy dzielili losy całego narodu – walczyli na frontach II wojny światowej, walczyli w Powstaniu Warszawskim, byli więzieni w obozach koncentracyjnych i sowieckich łagrach. Nauczycielom i wychowankom, którzy zginęli, poświęcona jest tablica odsłonięta w 1964 roku podczas XI Zjazdu Małachowiaków.
Po wojnie Małachowianka była pierwszą szkołą w Płocku, w której wznowiono naukę. Dyrektorem został Tadeusz Synoradzki. 18 lutego odbyła się inauguracja roku szkolnego. Naukę rozpoczęło wtedy 872 uczniów w wieku od 12 do 27 lat. Lekcje prowadzono na trzy zmiany. Pierwsze matury odbyły się 23 i 24 lipca 1945 roku. Sześć lat później, po zlikwidowaniu Państwowego Liceum im. Reginy Żółkiewskiej, szkoła stała się oficjalnie szkołą koedukacyjną.
Ciekawostki: Absolwentem Małachowianki, który zginął w Dachau w 1945 roku był Henryk Bednarski (1882–1945) – wybitny taternik, który dokonał 25 pierwszych wejść na szczyty górskie – 11 letnich, 14 zimowych. Jako pierwszy zdobył najtrudniejszą w Tatrach – południową ścianę Zamarłej Turni (1910). Droga ta nosi jego imię.

Czasy współczesne

Pierwszym wielkim wydarzeniem w powojennej historii szkoły był X Zjazd Wychowanków, który odbył się w 1958 roku, pod hasłem 777-lecia istnienia szkoły. Spotkało się wtedy ponad 800 absolwentów. W roku 1962 rozpoczęto rozbudowę szkoły i kapitalny remont gmachu pojezuickiego. Do zabytkowej części dobudowano nowoczesne skrzydło wzdłuż ulicy Małachowskiego. Uroczyste oddanie nowej szkoły odbyło się 1 września 1964 roku. Kolejne, trzecie piętro dobudowano w roku 1994. Nowe skrzydło z charakterystycznym herbem Małachowianki istnieje od 2001 roku. Najnowszym osiągnięciem jest zakończenie kapitalnego remontu dwóch zabytkowych skrzydeł budynku szkolnego (2012–2014). 6 listopada 2014 roku odbyła się uroczystość przekazania gmachów, wraz ze wspaniałą aulą ozdobioną freskami Drapiewskiego. Zlikwidowano część muzealną ilustrującą historię szkoły. W jej miejsce powstała rozszerzona ekspozycja archeologiczna.
Ciekawostki: Od 2001 roku, z inicjatywy polonistki i ówczesnej wicedyrektor Renaty Kutyło-Utzig, działa w szkole Teatr Integracyjny. Scenografię do spektakli tworzonych wspólnie z mieszkańcami domów pomocy społecznej, projektuje Elżbieta Ciesielska-Zając. Opiekę artystyczną sprawuje dyrektor płockiego teatru – Marek Mokrowiecki. W 1992 roku powstał szkolny chór Minstrel, kontynuujący tradycję istniejących w szkole chórów szkolnych, prowadzony przez Sławomira Gałczyńskiego.
Absolwentem Małachowianki jest zdobywca dziesięciu tytułów mistrza świata w modelarstwie kosmicznym – Wojciech Krzywiński (1963 rok). Tytułami laureata i medalami w aż 7 olimpiadach polskich i międzynarodowych w dziedzinach matematyki, lingwistyki matematycznej oraz informatyki (zdobywane w latach 2006–2008), może poszczycić się Małachowiak Radosław Burny.
Oficjalny hymn szkoły napisał Małachowiak, Jan Chojnacki. Melodię zatytułowaną Plurimos annos Małachowianko śpiewa się od 23.04.2014.
Album kończy Kalendarium przedstawiające najważniejsze wydarzenia z historii kolegiaty i szkoły. (lesz)