Nowe wydawnictwa Archiwum Państwowego w Płocku - „Płoccy notariusze w dwudziestoleciu międzywojennym”

Archiwum Państwowe w Płocku wzbogaciło się o nową publikację „Płoccy notariusze w dwudziestoleciu międzywojennym” autorstwa Agnieszki i Marka Wojciechowskich. Znajduje się w niej 14 biogramów opartych o archiwalia, lokalne wydawnictwa, pamiętniki i prasę. Jak podkreśla wydawca, „książka pokazuje ważny wycinek historii miasta i ludzi w odbudowującej się po zaborach II Rzeczypospolitej”, zwłaszcza że notariusze, obok sporządzania aktów i innych czynności notarialnych, angażowali się w służbę społeczną, byli w zarządzie towarzystw kulturalnych, stanowili elitę miasta i osoby zaufania publicznego.

Od 1918 roku w odrodzonym państwie polskim uregulowania prawne dotyczyły też notariatu. Ujednolicono m.in. nazewnictwo. Zamiast funkcjonujących obok siebie „rejenta” i „notariusza” zaczęła obowiązywać wyłącznie druga forma. Jak podają autorzy – w pierwszym roku niepodległości kancelarie notarialne przy wydziale hipotecznym Sądu Okręgowego prowadzili Eugeniusz Płoski, Józef Brudnicki, Antoni Tyc, Zygmunt Śląski, a przy Sądzie Pokoju – Dominik Staszewski i Roman Majewski. W 1924 roku powstał płocki oddział zrzeszenia notariuszy i pisarzy hipotecznych z prezesem Brudnickim i wiceprezesem Wacławem Gurbskim, notariuszem z Sierpca. Najlepiej prosperowały kancelarie znajdujące się przy Sądzie Okręgowym.

Składając przysięgę, którą odbierał prezes sądu, notariusz przyrzekał, że będzie „przyczyniał się do ugruntowania wolności, niepodległości i potęgi Rzeczypospolitej Polskiej, której zawsze wiernie służyć będzie, wszystkich obywateli kraju w równem mając zachowaniu (...)”.

Od 1 stycznia 1934 roku wprowadzone prawo notarialne, które określało m.in. to, kto może pełnić funkcję notariusza. Powinien to być obywatel polski, korzystający w pełni z praw cywilnych i obywatelskich, od lat 30, nieskazitelnego charakteru, po studiach prawniczych i pięcioletniej aplikacji notarialnej, z pomyślnie zdanym egzaminem.

Wielu notariuszy było absolwentami Gimnazjum Gubernialnego w Płocku (dzisiaj Małachowianka), następnie prawa na Uniwersytecie Warszawskim. Taki jest właśnie życiorys Józefa Aleksandra Brudnickiego. Urodzony w Czachowie, podczas nauki w Płocku mieszkał na stancji, udzielał korepetycji. Po studiach wraca do Płocka. Najpierw jest kandydatem do posad sądowych, następnie sekretarzem, a po aplikacji – notariuszem przy hipotece gubernialnej.

Brudnicki to wielki miłośnik muzyki, zapalony skrzypek. To jemu zawdzięcza powstanie Towarzystwo Muzyczne, którego był prezesem. Organizując orkiestrę i zespoły skrzypcowe sprowadzał do Płocka dobrych muzyków. Zaangażował się również w budowę Gimnazjum im. Króla Władysława Jagiełły. Zmarł w sanatorium w Druskiennikach. Spoczął w Płocku.

Rejent Kazimierz Dyakowski, do 1929 roku prezes Sądu Okręgowego w Płocku, mieszkał w Hotelu Warszawskim przy Kolegialnej 20. A ponieważ pochodził z Podola, angażował się w prace Płockiego Towarzystwa Opieki nad Kresami. Jego żona Zofia występowała w urządzanych w Gimnazjum Marceliny Rościszewskiej koncertach muzycznych.

Wacław Ildefons Gurbski urodził się w Lipnie, kształcił w Płocku, a po ukończeniu prawa na UW pracował w Płocku i Przasnyszu. Potem przez 25 lat – w Sierpcu. Tam angażował się w działalność niepodległościową, był członkiem Straży Ogniowej, Towarzystwa Dobroczynności, Spółdzielni „Zgoda”. Zakładał w Sierpcu oddział TNP i ochronkę dla dzieci.

Dominik Staszewski, tak jak wielu jego kolegów, to absolwent Gimnazjum Gubernialnego w Płocku i prawa na UW. Praktykę rozpoczął w Warszawskiej Izbie Sądowej. Był adwokatem przysięgłym w Mławie i jednym z założycieli tamtejszej szkoły handlowej. Publikował artykuły w: „Głosie Płockim”, „Echach Płockich i Łomżyńskich”, „Gazecie Polskiej”. Autor monografii Mławy, współautor (obok Aleksandra Macieszy) pracy „Dawne kościoły płockie”. W Płocku zamieszkał w 1907 roku i objął posadę rejenta przy Kancelarii Hipotecznej Sądu Pokoju. Jego biuro mieściło się przy ul. Tumskiej 9, a później – Kościuszki 4. Był członkiem TNP i Towarzystwa Wioślarskiego,

Zygmunt Kajetan Śląski skończył prawo na UW. W Ciechanowie, później w Płocku, prowadził kancelarię notarialną. Angażował się w działalność Płockiego Towarzystwa Dobroczynności, Płockiego Towarzystwa Wzajemnego Kredytu. Pod koniec życia chciał przenieść się do Olkusza. Nie zdążył. Zmarł w Płocku 1924 roku. Rejent przy Wydziale Hipotecznym płockiego sądu Antoni Tyc był wiceprezesem Związku Katolickiego Diecezji Płockiej i członkiem zarządu „Reginek”.

Aleksander Wilczyński walczył w wojnie polsko-bolszewickiej. Od lutego 1930 roku został mianowany prezesem Sądu Okręgowego w Płocku.  Ustąpił na własną prośbę i rozpoczął pracę jako notariusz. Praktykę prowadził do wybuchu II wojny światowej. Mieszkał w kamienicy przy Piekarskiej 3. Został aresztowany i wywieziony najpierw do obozu przejściowego w Działdowie, potem niemieckiego obozu w Dachau i Mauthausen, gdzie zginął.

Stefan Zieliński, absolwent piotrkowskiego gimnazjum i Wydziału Prawa na UW, przeprowadził się do Płocka w 1927 roku. Objął stanowisko pisarza hipotecznego przy Sądzie Okręgowym po Eugeniuszu Płoskim. Zginął tragicznie rozstrzelany wraz z żoną w lesie łąckim 1 marca 1940 roku.

Publikacja „Płoccy notariusze w dwudziestoleciu międzywojennym” jest rozszerzoną wersją wydanej wcześniej pracy „Sylwetki notariuszy płockich 1917-1939” Agnieszki i Marka Wojciechowskich. Autorzy uzupełnili ją o informacje pozyskane z nowych wydawnictw, archiwalia, pamiętnik córki Eugeniusza Płoskiego – Ireny Płoskiej-Łoś „Wiele lat minęło”. Opisują przebieg pracy, koligacje rodzinne działalność społeczną 14 prawników: Józefa Brudnickiego, Kazimierza Dyakowskiego, Wacława Gurbskiego, Romana Majewskiego, Aleksandra Pawłowskiego, Eugeniusza Płoskiego, Ryszarda Simy, Władysława Skarżyńskiego, Ziemowita Sochackiego, Dominika Staszewskiego, Zygmunta Śląskiego, Antoniego Tyca, Aleksandra Wilczyńskiego, Stefana Zielińskiego.

Pracowników wymiaru sprawiedliwości z Płocka poległych w latach 1939-1945 upamiętnia pomnik przed gmachem Sądu Okręgowego. Widnieją na nim m.in. nazwiska: Eugeniusz Płoski, Ryszard Sima, Aleksander Wilczyński i Stefan Zieliński. Rejent Płoski ma w Płocku ulicę, w Warszawie – tablicę epitafijną w kościele parafialnym św. Antoniego Padewskiego. Patronem ulicy w Mławie jest Dominik Staszewski.

Książka ukazała się w 90. rocznicę wprowadzenia Aktu Notarialnego.